तक्षकस्य विषं दन्ते
मक्षिकायाश्च मस्तके ।
वृश्चिकस्य विषं पुच्छे
सर्वाङ्गे दुर्जनस्य तत्।।
मक्षिकायाश्च मस्तके ।
वृश्चिकस्य विषं पुच्छे
सर्वाङ्गे दुर्जनस्य तत्।।
✓ पदच्छेद--
तक्षकस्य, विषम्, दन्ते, मक्षिकाया:,च मस्तके,वृश्चिकस्य, विषम्, पुच्छे, सर्वाङ्गे, दुर्जनस्य ,तत्।
✓ शब्दार्थ--
१) तक्षकस्य > तक्षक (पुं)--
= तक्षकाच्या
= तक्षक के (तक्षक— पाँच महानागों में से एक नाग )
= Of the serpent
२) विषम् > विष (नपुं)--
= विष
=विष
= Poison
३) दन्ते > दन्त (पुं)--
= दातामध्ये
= दांतों में
= In the tooth
४) मक्षिकाया: > मक्षिका (स्त्री)--
= मधमाशीच्या
=मधुमक्खी के
= Of the honey-bee
५) च (अ)--
= आणि
=और
= And
६) मस्तके > मस्तक (नपुं)--
= मस्तकामध्ये
=मस्तक में
= In the head
७) वृश्चिकस्य > वृश्चिक (पुं)--
= वृश्चिकाच्या
=बिच्छू के
= Of the scorpion
७) पुच्छे >पुच्छ (नपुं)--
= शेपटीमध्ये
=पूँछ में /दुम में
= In the tail
८) सर्वाङ्गे > सर्वाङ्ग (नपुं)--
= सर्वांगामध्ये
=सर्वांग में
= In the whole body
९) दुर्जनस्य > दुर्जन (पु)--
= दुर्जनाच्या
=दुर्जन के
= Of the wicked
१०) तत् > तद् (नपुं)--
= ते
=वह
= It
✓ प्रश्न--
१) कस्य दन्ते विषम् अस्ति?
२) मक्षिकाया: कस्मिन् अङ्गे विषम् अस्ति?
३) वृश्चिकस्य विषं कुत्र अस्ति?
४) कस्य सर्वस्मिन् अङ्गे विषम् अस्ति?
✓ अन्वय--
तक्षकस्य विषम् दन्ते (अस्ति)। मक्षिकाया: च मस्तके (अस्ति)। वृश्चिकस्य, विषम् पुच्छे (अस्ति)। (किन्तु) दुर्जनस्य (तु ) तत् सर्वाङ्गे (अस्ति)।
✓ अर्थ--
१) मराठी अर्थ--
नागाचे विष त्याच्या दांतात असते. गांधीलमाशीचे विष तिच्या तोंडात असते. विंचवाचे विष त्याच्या नांगीत असते. पण दुर्जनाच्या सर्वांगातच विष असते.
२) संस्कृतार्थ:--
कस्य विषम् कुत्र अस्ति इति उक्त्वा सुभाषितकार: अस्मिन् सुभाषिते दुर्जन: भयङ्कर: स्पष्टीकरोति । तक्षकस्य विषं तस्य दन्ते एव । तथा मक्षिकाया: विषं तस्या: मस्तके अस्ति । वृश्चिकस्य पुच्छे विषम् अस्ति । एतेषु प्राणिषु एकस्मिन् अवयवे एव विषम् अस्ति । तथापि दुर्जन विषम् सर्वाङ्गे अस्ति । तस्य हस्तपादादिका: अवयवा: विषमया: सन्ति ।
३) हिंदी अर्थ–
तक्षक के दांतों में विष होता है और मधुमक्खी के मस्तक में होता है । बिच्छू के पूँछ में विष होता है , (वैसे ही) वह दुर्जन के सर्वांग में होता है ।
४) English Meaning–
The poison of the serpent lies in its teeth; of the honey-bee,in its head; of the scorpion ,in its tail. In case of the wicked person the poison lies in his whole body.