विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा
सदसि वक्पटुता युधि विक्रम:।
यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ
प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम्।।
सदसि वक्पटुता युधि विक्रम:।
यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ
प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम्।।
✓ पदच्छेद–
विपदि, धैर्यम्, अथ, अभ्युदये, क्षमा, सदसि, वाक्पटुता, युधि, विक्रम:, यशसि ,च, अभिरुचि:, व्यसनम्, श्रुतौ, प्रकृतिसिद्धम्, इदम्, हि, महात्मनाम्।
विपदि, धैर्यम्, अथ, अभ्युदये, क्षमा, सदसि, वाक्पटुता, युधि, विक्रम:, यशसि ,च, अभिरुचि:, व्यसनम्, श्रुतौ, प्रकृतिसिद्धम्, इदम्, हि, महात्मनाम्।
✓ शब्दार्थ--
१) विपदि >विपद् (स्त्री)--
= संकटकाळी
= संकट में
= In the time of calamity
२) धैर्यम् >धैर्य (नपुं)--
=धैर्य/ साहस
= धैर्य
= Courage
३) अथ (अ)--
= आणि
= और
= And
४) अभ्युदये >अभ्युदय (पुं)--
=उत्कर्ष/ प्रगती
= उत्कर्षकाल में
= In the time of prosperity
५) क्षमा (स्त्री)--
=क्षमाशीलता
= क्षमा
= Forbearance
६) सदसि >सदस् (स्त्री)--
= सभेत
= सभा मे
= In an assembly of men
७) वाक्पटुता (स्त्री, समास:)--
• वाचि पटुता।
=वक्तृत्व
= वक्तृत्व का कौशल
= Eloquence
८) युधि >युध् (स्त्री)--
= युद्धामध्ये
= संग्राम में
= In war
९) विक्रम: >विक्रम (पुं)--
=शौर्य
= शौर्य
= Valour
१०) यशसि >यशस् (नपुं)--
= कीर्ती प्राप्त झाल्यानंतर
= कीर्ति में
= In fame
११) च (अ)--
=आणि
= और
= And
१२) अभिरुचि: >अभिरुचि (स्त्री)--
=आवड
= रुचि
= Interest
१३) व्यसनम् >व्यसन (नपुं)--
=व्यसन/ अत्यंतिक आवड
= व्यसन/लत
= Addiction
१४) श्रुतौ >श्रुति (स्त्री)--
=ज्ञान प्राप्तीची
= ज्ञानसम्पादन का
= In case of knowledge
१५) प्रकृतिसिद्धम् >प्रकृतिसिद्ध (नपुं, समास:)--
• प्रकृत्या सिद्धम्।
=स्वाभाविक
= स्वभाविक
= Natural
१६) इदम् (नपुं)--
=हे
= यह
= This
१७) हि (अ)--
=खरोखरच
= सचमुच
= Certainly
१८) महात्मनाम् >महात्मन् (पुं, समास:)--
• महान् आत्मा येषां ते, तेषाम्।
=महानव्यक्तींचा/ श्रेष्ठ व्यक्तींचा
= महात्माओं का
= Of the great people
✓ प्रश्न--
१) महात्मनां विपदि किम् अस्ति?
२) महात्मनां अभ्युदये का अस्ति?
३ )महात्मनां सदसि का अस्ति?
४) महात्मनां युधि कः अस्ति?
५) महात्मनां यशसि का अस्ति?
६) महात्मनां व्यसनं कुत्र वर्तते?
७) महात्मनां षड् प्रकृतिसिद्धानि लक्षणानि कानि?
✓ अन्वय--
विपदि धैर्यम् अथ अभ्युदये क्षमा सदसि वाक्पटुता , युधि विक्रम:, यशसि अभिरुचि: श्रुतौ व्यसनं च --महात्मनाम् इदं (सर्वं) हि प्रकृतिसिद्धम्।
✓ अर्थ--
१) मराठी अर्थ–
संकटकाळी धैर्य,उत्कर्षकाळात क्षमाशीलता , सभेमध्ये वक्तृत्व, युध्दात पराक्रम, कीर्ती प्राप्त करण्याची आवड आणि ज्ञान संपादनाचे व्यसन ( वेड) हा श्रेष्ठ व्यक्तींचा स्वभावच असतो.
२) संस्कृतार्थ:--
आपदि धैर्यं, सम्पन्नावस्थायां क्षमा, सभायां वाक्कौशल्यं, रणसंग्रामे पराक्रमः कीर्तेः विषये रूचिः , ज्ञानलालसा एते महापुरुषाणां स्वभावगुणा: एव वर्तन्ते।
३) हिंदी अर्थ--
संकट की घडी में धैर्य और उत्कर्ष के काल मे क्षमा, सभा मे अच्छा वक्तृत्व और युद्ध मे पराक्रम, कीर्ति के बारे मे रुचि, और ज्ञानसम्पादन का व्यसन यह सब महात्माओं मे सचमुच स्वभाव से ही होता है।
४) English Meaning--
Courage in the time of calamity, forbearance in the time of prosperity, eloquence in the assembly of men, and valour in war, interest in acquiring fame and addiction to knowledge --these tendencies are verily natural to the great people.