कस्तूरी जायते कस्मात्
को हन्ति करिणां शतम्।
किं कुर्यात्कातरो युद्धे
मृगात्सिंह: पलायते।।
को हन्ति करिणां शतम्।
किं कुर्यात्कातरो युद्धे
मृगात्सिंह: पलायते।।
✓ पदच्छेद–
कस्तूरी, जायते,कस्मात्, क:, हन्ति, करिणाम्, शतम्, किम्, कुर्यात्, कातर:, युद्धे, मृगात्, सिंह:,पलायते।
कस्तूरी, जायते,कस्मात्, क:, हन्ति, करिणाम्, शतम्, किम्, कुर्यात्, कातर:, युद्धे, मृगात्, सिंह:,पलायते।
✓ शब्दार्थ--
१) कस्तूरी (स्त्री)--
= कस्तुरी
= कस्तुरी
= Musk
२) जायते >जन् (४आ)--
= उत्पन्न होते
= उत्पन्न होती है
= Generated
३) कस्मात् >किम् (पुं)--
= कोणापासून
= किससे
= From whom
४) क:>किम् (पुं)--
= कोण
= कौन
= Who
५) हन्ति >हन् (२प)--
= ठार मारतो
= मारता है
= Kills
६) करिणाम् >करिन् (पुं)--
= हत्तींचे
= हाथियों के
= Of the elephants
७) शतम् >शत (नपुं)--
= शंभर
= सौ को (=झुंड को)
= A hundred
८) किम् (नपुं)--
= काय
= क्या
= What
९) कुर्यात् >कृ (८प)--
= करेल
= करेगा
= Will do
१०) कातर: >कातर (पुं)--
= भित्रा माणूस
= भीरू मनुष्य
= The timid/coward
११) युद्धे >युद्ध (नपुं)--
= युद्धात
= युद्ध में
= In the battle
१२) मृगात् >मृग (पुं)--
= हरिणापासून
= हिरन से
= From the deer
१३) सिंह: >सिंह (पुं)--
= सिंह
= सिंह
= Lion
१४) पलायते > परा+ अय् (१आ)--
= पलायन करतो
= भागता है
= Absconds/runs away
✓ अन्वय–
कस्तूरी कस्मात् जायते? क: करिणां शतं हन्ति? कातर: युद्धे किं कुर्यात्? (क्रमश: उत्तराणि–) मृगात्, सिंह:, पलायते।
✓ अर्थ--
१) मराठी अर्थ--
कस्तुरी कोणापासून उत्पन्न होते?, शंभर हत्तींना कोण मारतो? युद्धात भित्रा मनुष्य काय करतो? हरिणापासून सिंह पळून जातो.
या तीनही प्रश्नांची उत्तरे शेवटच्या चरणात क्रमाने दिली आहेत. मृगात् (हरिणापासून), सिंह:, आणि पलायते (पळून जातो) ही ती उत्तरे होत. पण ही चमत्कृती लक्षात न घेता चौथा चरण आहे तसा स्वीकारल्यास 'हरिणापासून सिंह पळून जातो' असा विपरीत अर्थ निघेल
२) संस्कृतार्थ:--
कस्तूरी कस्मात् जायते ? करिणां शतं कः हन्ति ? युद्धे कातरः किं करोति ? मृगात् सिंहः पलायते।
अन्तिमवाक्यस्य तात्पर्यम् असामान्यम् अस्ति। वस्तुतः वाक्ये विद्यमानाः त्रयः शब्दाः प्रत्येकं प्रश्नस्य उत्तरं ददति। प्रथमस्य प्रश्नस्य उत्तरम् अस्ति मृगात् , द्वितीयस्य अस्ति सिंहः ,तृतीयस्य अस्ति पलायते।
३) हिंदी अर्थ--
कस्तूरी कहाँ से मिलती है? सौ हाथियों को कौन मारता है? भीरू मनुष्य युद्ध में क्या करेगा? हिरन से सिंह भागता है।
इन तीनों प्रश्नो के उत्तर क्रमश: चौथे चरण मे दिये गये है जो है-- मृगात् (हिरण से), सिंह: और पलायते (भागता है)। यह जाने बगैर श्लोक के चौथे चरण का अर्थ करें तो वह ' हिरण से सिंह डरकर भागता है ऐसा विपरीत हो जायेगा।
४) English Meaning--
From whom is the musk generated? Who kills hundreds of elephants? What will a coward do on the battlefield?
The answers are -- मृगात् (from the deer) सिंह: (the lion) पलायते (runs away) respectively. They are given in the last line. But if this is not recognized, the last line gives a funny meaning viz the lion runs away from the deer