वृक्षाग्रवासी न च पक्षिराज:
त्रिनेत्रधारी न च शूलपाणि:।
त्वग्वस्त्रधारी न च सिद्धयोगी
जलं च बिभ्रन्न घटो न मेघ:।।
त्रिनेत्रधारी न च शूलपाणि:।
त्वग्वस्त्रधारी न च सिद्धयोगी
जलं च बिभ्रन्न घटो न मेघ:।।
✓ पदच्छेद--
वृक्षाग्रवासी , न,च, पक्षिराज:, त्रिनेत्रधारी, न,च, शूलपाणि:, त्वग्वस्त्रधारी, न, च, सिद्धयोगी,जलम्,च, बिभ्रत्, न,घट:,न,मेघ:।
वृक्षाग्रवासी , न,च, पक्षिराज:, त्रिनेत्रधारी, न,च, शूलपाणि:, त्वग्वस्त्रधारी, न, च, सिद्धयोगी,जलम्,च, बिभ्रत्, न,घट:,न,मेघ:।
✓ शब्दार्थ--
१) वृक्षाग्रवासी >वृक्षाग्रवासिन् (वि,पुं,समास:)--
• वृक्षस्य अग्रं वृक्षाग्रम्।
• वृक्षाग्रे वसति इति।
= झाडाच्या शेंड्यावर राहणारा
= वृक्ष के सिरे पर रहनेवाला
= Residing on the tree-top
२) न (अ) च (अ)-- (एकत्र उपयोग:)--
= पण नाही
= लेकिन नही
= But not
३) पक्षिराज: >पक्षिराज (पुं,समास:)---
• पक्षिणां राजा।
= पक्षांचा राजा ( गरुड)
= पक्षियों का राजा (गरुड)
= The king of birds (eagle)
४) त्रिनेत्रधारी >त्रिनेत्रधारिन् (वि,पुं,समास:)--
• त्रयाणां नेत्राणां समाहार: त्रिनेत्रम्।
• त्रिनेत्रं धारयति इति।
= तीन डोळे असलेला
= तीन आँखोवाला
= Having three eyes
५) शूलपाणि: >शूलपाणि (पुं,समास:)--
• शूलं पाणौ (हस्ते) यस्य।
=त्रिशूळधारी ( शंकर)
= त्रिशूलधारी (शंकर)
= One who holds the trident in his hand (Shankara)
६) त्वग्वस्त्रधारी > त्वग्वस्त्रधारिन् (वि,पुं,समास:)--
• त्वक् एव वस्त्रम्, त्वग्वस्त्रम्।
• त्वग्वस्त्रं धारयति इति।
= वल्कले धारण करणारा
= त्वचारूप वस्त्र धारण करनेवाला.
= One who wears his skin as clothes.
७) सिद्धयोगी >सिद्धयोगिन् (पुं,समास:)--
• सिद्ध: च असौ योगी च।
=साधू, योगी ( वैरागी)
= सिद्धयोगी
= An accomplished yogi
८) जलम् >जल (नपुं)--
=पाणी
= पानी
= Water
९) बिभ्रत् >भृ (३प) ,वि
= असलेला
= धारण करनेवाला
= Holding
१०) घट: >घट (पुं)--
=घडा
= घट
= An earthen vessel
११) मेघ: >मेघ (पुं)--
=ढग
= बादल
= Cloud
✓ प्रश्न--
१) वृक्षाग्रे कः वसति?
२) कः त्रिनेत्राणि धारयति?
३) सिद्धयोगी किं धारयति?
४) जलं कौ बिभृत:?
✓ अन्वय--
(स:) वृक्षाग्रवासी (अस्ति) न च पक्षिराज:(अस्ति)।त्रिनेत्रधारी (अस्ति) न च शूलपाणि: (अस्ति)।त्वग्वस्त्रधारी (अस्ति) न च सिद्धयोगी (अस्ति)। जलं बिभ्रत् (अस्ति) न घट:,न च मेघ:(अस्ति)।
✓ अर्थ--
१) मराठी अर्थ–
तो झाडाच्या शेंड्यावर राहातो पण गरुड नाही, त्याला तीन डोळे आहेत पण तो त्रिनेत्रधारी व त्रिशूल धारण करणारा शंकर नाही.तो त्वचारुपी वल्कले धारण करतो पण योगी नाही त्याच्या मध्ये पाणी आहे पण तो ढग नाही आणि घडा ही नाही.सांगा बरे तो कोण आहे?
ही सर्व वैशिष्ट्ये नारळामध्ये असतात म्हणून या कोड्याचे उत्तर 'नारळ ' आहे.
२) संस्कृतार्थ:--
सः वृक्षाग्रे वसति किन्तु गरुड: नास्ति। त्रिनेत्रधारी अस्ति किन्तु भगवान् शिवः नास्ति। त्वग्वस्त्रं धरति किन्तु सिद्धयोगी नास्ति। जलं बिभर्ति किन्तु घटः नास्ति, मेघोsपि नास्ति। सः कः ?
एतानि सर्वाणि वैशिष्ट्यानि नारिकेलफलस्य। अत: तदेव उत्तरम्।
३) हिंदी अर्थ--
वृक्ष के सिरे पर रहता है लेकिन पक्षिराज गरुड नही है;तीन आँखोवाला है लेकिन त्रिशूल धारण करनेवाला शंकर नही है; त्वचा ही उसका वस्त्र है लेकिन वह सिद्धयोगी नही है; पानी को धारण करता है लेकिन वह ना तो घट है ना मेघ । उसका नाम बताओ।
ये सभी लक्षण नारियल मे दिखाई देते है इसलिए इस प्रहेलिका का उत्तर 'नारियल का फल' है।
४) English Meaning--
He resides on the tee-top but he is not eagle, the king of birds; he has three eyes but he is not the trident-wielder God Shankara; he wears the skin of trees (bark) as clothes but he is not an accomplished yogi ; he holds water,yet he is not an earthen vessel or the cloud. So who is he?
All this description fits the coconut. So 'coconut' is the answer of this riddle