१२३) पठितो नास्म्यहं-----।।

पठितो नास्म्यहं किञ्चित्
तथापि साक्षरोऽस्म्यहम्।
पादैर्विनैव गच्छामि
कथयामि विना मुखम्।।

पदच्छेद–
पठित:,न,अस्मि,अहम्,तथापि, साक्षर:, अस्मि, अहम्, पादै:, विना,एव, गच्छामि, कथयामि, विना, मुखम्।

शब्दार्थ-- 

१) पठित: >पठित (वि,पुं)--
= शिकलेला/ शिक्षित 
= पढा-लिखा
= Learned

२) न अस्मि >अस् (२प)--
=मी नाही 
=मैं नही हूँ
= I'm not

३) तथापि
= परंतु 
= फिर भी
= Even so

४) साक्षर: >साक्षर (वि,पुं)--
=साक्षर/ अक्षरे असलेला 
= साक्षर
= Literate

५) अस्मि >अस् (२प)--
=मी आहे 
= मैं हूँ
= I am

६) पादै: >पाद (पुं)--
=पायांच्या 
= पैंरो के
= feet 

७) विना (अ)--
=शिवाय 
= बगैर
= Without

८) एव (अ)--
= च
= ही
= Certainly

९) गच्छामि >गम् (१प)--
=मी जातो 
= मैं जाता हूँ
= I go

१०) कथयामि >कथ् (१०प)--
=सांगा 
= मैं कहता हूँ
= I speak

११) मुखम् (नपुं)--
= तोंड 
= मुख 
= Mouth

प्रश्न--
१) कः साक्षरः भूत्वाऽपि पठितः नास्ति।
२) कः पादैः विना गच्छति?
३) विना मुखं कः कथयति?
४) प्रहेलिकां स्पष्टीकुरुत।

अन्वय-- 
अहं पठित: न अस्मि, तथापि अहं साक्षर: अस्मि।(अहम्) पादै: विना एव गच्छामि, मुखं विना (च) कथयामि। 

अर्थ--

१) मराठी अर्थ–
जरी मी शिकलेला नाही तरीही साक्षर आहे मी पायां शिवाय चालतो व तोंड नसताना ही बोलतो सांगा बरे मी कोण आहे?

ही सर्व वैशिष्ट्ये पत्राला योग्य प्रकारे लागू पडतात.ते शाळेत जाऊन शिकत नाही तरीही त्यावर अक्षरे लिहिली जातात. म्हणून ते ' साक्षर' आहे.त्याला पाय नाहीत तरीही ते एका गावाहून दुसऱ्या गावी जाते.त्याला तोंड नाही तरीही ते बोलते अर्थात त्यावरील मजकूर वाचला जातो.म्हणून या कोड्याचे उत्तर आहे " पत्र".

२) संस्कृतार्थ:--
अहं पठित: न अस्मि, तथापि अहं साक्षर: अस्मि।अहम् पादै: विना एव गच्छामि, मुखं विना च कथयामि। अहं कः ?

प्रहेलिकाया: उत्तरम् अस्ति पत्रम्। पत्रम्  साक्षरम् अस्ति यत: पत्रे सन्देश: अक्षरै: लिखित: अस्ति। पादेन विना स्थानान्तरं  गच्छति। तत् मुखेन विना वदति नाम सन्देशं कथयति।

३) हिंदी अर्थ-
मैं पढा-लिखा नहीं हूँ फिर भी साक्षर हूँ। मैरे पाँव नही है फिर भी मैं सब जगह जाता हूँ। मेरा मुख नहीं है फिर भी मैं बोलता हूँ। (मैं कौन हूँ?)

यह सब गुण 'पत्र' के हैं अत: पत्र इस प्रहेलिका का उत्तर है।

४) English Meaning–
Even if I'm not learned yet I'm literate. I go without legs and without a mouth I speak. (Who am I?)

All these characteristics fit the description of 'letter' (epistle). So it is the answer.