उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मी:
दैवेन देयमिति कापुरुषा वदन्ति।
दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या
यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोष:।।
दैवेन देयमिति कापुरुषा वदन्ति।
दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या
यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोष:।।
✓ पदच्छेद--
उद्योगिनम् , पुरुषसिंहम्, उपैति, लक्ष्मी:, दैवेन, देयम् ,इति, कापुरुषा:, वदन्ति, दैवम्, निहत्य, कुरु, पौरुषम्, आत्मशक्त्या, यत्ने कृते, यदि, न, सिध्यति, क:,अत्र , दोष:।
उद्योगिनम् , पुरुषसिंहम्, उपैति, लक्ष्मी:, दैवेन, देयम् ,इति, कापुरुषा:, वदन्ति, दैवम्, निहत्य, कुरु, पौरुषम्, आत्मशक्त्या, यत्ने कृते, यदि, न, सिध्यति, क:,अत्र , दोष:।
✓ शब्दार्थ--
१) उद्योगिनम् >उद्योगिन् (पुं)--
= उद्योगी
= उद्यमशील।
= Industrious
२) पुरुषसिंहम् >पुरुषसिंह (पुं,समास:)--
• पुरुष: सिंह: इव, तम्।
=पराक्रमी पुरुषाला
= पुरुषसिंह को
= Lion among men
३) उपैति >उप + इ (२प)--
= मिळते
= मिलती है।
= Attains/goes near
४) लक्ष्मी: >लक्ष्मी (स्त्री)--
=संपत्ती
= लक्ष्मी/धन
= The Goddess of wealth/wealth
५) दैवेन >दैव (नपुं)--
=नशिबाने
= भाग्य से।
= By fate
६) देयम् >देय (नपुं)--
=दिले पाहिजे
= देना चाहिये।
= Should be given
७) इति (अ)--
=असे
= ऐसा
= Thus
८) कापुरुषा: >कापुरुष (पुं,समास:)--
• कुत्सिता: पुरुषा:।
= भित्रे लोक
= भीरु लोग
= Cowards
९) वदन्ति >वद् (१प)--
=म्हणतात
= बोलते है।
= Say
१०) दैवम् > दैव (नपुं)
= दैवाला
= दैव को
= Fate
११) निहत्य (अ) >नि+ हन् (२प)--
= बाजूला सारून
= बाजू को रख कर/ छोडकर
= Relinquishing
१२) कुरु >कृ (८प)--
=करा
= करो
= Do
१२) पौरुषम् >पौरुष (नपुं)--
=पुरुषार्थ/ पराक्रम
= मर्दों जैसा व्यवहार/प्रयत्न
= Manly efforts
१३) आत्मशक्त्या >आत्मशक्ति (स्त्री, समास:)--
• आत्मन: शक्ति:, तया।
=आत्मबळाने
= खुद की शक्ति से
= By self-strength
१४) यत्ने कृते > यत्न (पुं) कृत (वि, पुं) --सत्सप्तमी।
=प्रयत्न करुनही
= कोशिश करके पर भी
= After doing effort
१५) यदि (अ)--
= जर
= अगर
= If
१६) न सिध्यति >न (अ) सिध् (४प)--
=यशस्वी झाला नाही
= सफल नही होता है
= Doesn't succeed
१७) क: >किम् (पुं)--
=कोणता
= कौन सा
= Whatever
१८) अत्र (अ)--
= त्यामध्ये
= उस मे
= In this
१९) दोष: >दोष )पुं)--
=दोष
= दोष
= Flault/flaw
✓ प्रश्न--
१) लक्ष्मीः कम् उपैति?
२) कापुरुषाः किं वदन्ति?
३) आत्मशक्त्या किं कुर्यात्?
४) किं निहत्य आत्मशक्त्या पौरुषं कुर्यात्?
५) कदा दोषः नास्ति इति सुभाषितकारः चिन्तयति?
✓ अन्वय--
लक्ष्मी: उद्योगिनं पुरुषसिंहम् उपैति। कापुरुषा: दैवेन देयम् इति वदन्ति। दैवं निहत्य आत्मशक्त्या पौरुषं कुरु। यदि यत्ने कृते (अपि) न सिध्यति (तर्हि) अत्र क: दोष:।
✓ अर्थ--
१) मराठी अर्थ–
उद्योगी व पराक्रमी पुरुषा जवळ लक्ष्मी ( संपत्ती) राहाते.नशिबात असेल तर मिळेल असा भित्रे लोक विचार करतात.म्हणून नशिबावर अवलंबून न राहता स्वतःच्या पुरुषार्था वर विश्वास ठेवून प्रयत्न करा,त्यानंतर ही जर यश मिळाले नाही तर अशा पुरुषाला दोषी कसे ठरविता येईल?
२) संस्कृतार्थ:--
देवी लक्ष्मी परिश्रमिणं पुरुषं अनुगृह्णाति। निरुत्साहिनः अनुद्योगिनः वदन्ति दैवं ददाति इति।अतः पुरुष: दैवालम्बनं अकृत्वा यथाशक्ति पौरुषं कुर्यात्। यदि प्रयत्नान् कृत्वा अपि ते न फलन्ति तर्हि दोषः न भवति।
३) हिंदी अर्थ--
लक्ष्मी उद्यम करनेवाले पुरुषसिंह के पास रहती है। 'नसीब मे होगा तो मिलेगा' ऐसा भीरु लोग ही बोलते है। इसलिए नसीब को बाजू रखकर खुद की शक्ति से मर्दों जैसा प्रयत्न करो। कोशिश करके भी अगर सफलता नही भी मिलती है तो उस में दोष कौनसा होगा?
४) English Meaning--
The goddess of wealth stays with the lion among men who is industrious. 'Fate should give' is the rant of only the cowardly. Therefore leaving fate aside, do efforts relying on your own strength. Even after doing effort you do not succeed, then what fault will be in that?