१४९) आयुर्वर्षशतं--------।।

आयुर्वर्षशतं नॄणां परिमितं रात्रौ तदर्धं गतं
तस्यार्धस्य परस्य चार्धमपरं बालत्ववृद्धत्वयो:।
शेषं व्याधिवियोगदुःखसहितं सेवादिभिर्नीयते
जीवे वारितरङ्गचञ्चलतरे सौख्यं कुतः प्राणिनाम्।।

✓ पदच्छेद--
आयु:, वर्षशतम्, नॄणाम्, परिमितम्, रात्रौ, तदर्धम्, गतम्,  तस्य, अर्धस्य, परस्य, च, अर्धम् अपरम्,  बालत्ववृद्धत्वयो:, शेषम्, व्याधिवियोगदु:खसहितम्, सेवादिभि:,नीयते। जीवे, वारितरङ्गचञ्चलतरे, सौख्यम्, कुत:, प्राणिनाम्।

शब्दार्थ--

१) आयु: > आयुस् (नपुं)
= जीवन
= जीवन
= life

२) वर्षशतम् > वर्षशत (नपुं समास:) 
• वर्षाणां शतम्।
= शंभर वर्षे
= सौ वर्ष
= a hundred years

३) नॄणाम् > नृ (पुं)
= माणसांचे
= मनुष्यों का
= of men

४) परिमितम् > परिमित (वि,नपुं)
= मर्यादित
= मर्यादित
= limited

५) रात्रौ > रात्रि (स्त्री)
= रात्रीत (झोपेत)
= रात्रि में (सोने मे)
= in the night (sleeping)

६) तदर्धम् > तदर्ध (नपुं, सममास:)
• तस्य अर्धम्।
= त्याचा अर्धा भाग
= उसका आधा हिस्सा
=half of it

७) गतम् > गत (वि)
= जातं
= जाता है
= goes away

८) तस्य > तद् (पुं)
= त्याचं
= उसका
= of it

९) अर्धस्य > अर्ध (वि)
= अर्ध्याचे
= आधे का
= of the half

१०) परस्य > पर (वि)
= दुसऱ्याचे
= दूसरे का
= of the second

११) (अ)--
= आणि
= और
= and

१२) अपरम् > अपर (वि)
= दुसरा भाग
= दूसरा भाग
= the second portion

१३) बालत्ववृद्धत्वयो: > बालत्ववृद्धत्व (नपुं समास:)
• बालत्वं च वृद्धत्वं च बालत्ववृद्धत्वे।
= बालपण आणि वार्धक्य यामध्ये
= बचपन और बुढापे में
= in childhood and old age

१४) शेषम् > शेष (वि)
= शिल्लक राहिलेले
= बचा हुआ
= the ramaining

१५) व्याधिवियोगदु:खसहितम् > व्याधिवियोगदु:खसहित (क्रिवि, नपुं, समास:)
• व्याधि: च वियोग: व्याधिवियोगौ। 
• व्याधिवियोगस्य दु:खम्।
• व्याधिवियोगदु:खेन सहितम्।
= रोगराई, प्रियजनांशी वियोगा यांच्या दु:खासह
= रोग और प्रियजनों के विरह का दुख इनके साथ
= along with the grief caused by diseases, and sepration from the loved ones

१६) सेवादिभि: = सेवादि (नपुं, समास:)--
• सेवा आदौ येषां ते, तै:।
= इतरांची सेवा वगैरे करण्यात
= औरों की सेवा वगैरा करने से
= by doing service to thers

१७) नीयते > नी (१ उ, कर्मणि)
= नेले जाते
= ले जाया जाता है
= is expended 

१८) जीवे > जीव (पुं, सत्सप्तमी)
= जीवन
= जीवन
= life

 १९) वारितरङ्गचञ्चलतरे > वारितरङ्गचञ्चलतर (पुं, समास:, सत्सप्तमी)
• वारिण: तरङ्ग:, वारितरङ्ग:।
• वारितरङ्ग: इव चञ्चलतर: वारितरङ्गचञ्चलतर:, तस्मिन्‌। 
= पाण्यावरील तरंगाप्रमाणे चंचल असताना
= पानी के तरंग के समान चंचल होते हुए
=being transient like the ripple on water

२०) सौख्यम् > सौख्य (नपुं)
= सुख
= सुख
= happiness

२१) कुत: (अ)--
= कोठून असणार
= कहाँ से होगा
= from where will it be

२२) प्राणिनाम् > प्राणिन् (पुं)--
= जीवांना
= जीवों को
= to the embodied beings

प्रश्न --
१) मनुषाणाम् आयुष: का मर्यादा?
२) तस्य अर्धं कुत्र गच्छति?
३) तस्य परस्य अर्धस्य अपरार्धं कुत्र गच्छति?
४) शेषम् आयु: केन नीयते?
५) जीवनं कीदृशम् अस्ति?
६) एवं सति प्राणिभि: किं न प्राप्यते?

अन्वय--
नॄणाम् आयु: वर्षशतं परिमितम्। तदर्धं रात्रौ गतम्। तस्य परस्य अर्धस्य अपरम् अर्धं बालत्ववृद्धत्वयो: (गच्छति)। शेषं व्याधिवियोगदु:खसहितं सेवादिभि: नीयते। जीवे वारितरङ्गचञ्चलतरे प्राणिनां सौख्यं कुत:?

अर्थ--

१) मराठी अर्थ-
माणसांचे आयुष्य शंभर वर्ष मर्यादेचे असते. त्यातले अर्धे रात्री झोपण्यामध्ये जाते. त्याच्या अर्ध्याचा अर्धा भाग पुरुषार्थाला अनुपयुक्त अशा बालपणात आणि म्हातारपणात जातो. उरलेले आयुष्य रोगराई आणि प्रयोजनांच्या विरहाचे दुःख यांच्यासह इतरची सेवा करण्यामध्ये जाते. त्यात पुन्हा माणसाचे आयुष्य पाण्यावरील तरंगाप्रमाणे चंचल अथवा क्षणभंगुर आहे. असे असताना जीवांना या आयुष्यामध्ये सुख कुठून लावणार? 

२) संस्कृतार्थ:--
मनुष्यस्य आयु: शतवर्षमितमेव। तस्य अर्धभाग: रात्रौ निद्राकरणेन गच्छति। पुन: अवशिष्टस्य अर्धस्य अर्धं पुरुषार्थाय अनुपयोगिनो: बालत्ववृद्धत्वयो: गच्छति। तत: पुन: यावत् शिष्यते तत् व्याधय: प्रियजनानां वियोग:  एतेषां दु:खेन, परसेवायां च व्यतीतं भवति। पुनश्च जीवनं जले उत्थितेन तरङ्गेन समं क्षणभङ्गुरम्। अत: अस्मिन् अल्पे जीवने जीवा: कुत: सुखं लभेरन्?

३) हिंदी अर्थ---
मनुष्यों की आयु सौ वर्ष तक सीमित है। उसका आधा भाग रात में सोने में व्यतीत होता है। बचे हुए आधे का दूसरा आधा भाग पुरुषार्थ के लिए निरुपयोगी बचपन और बुढ़ापे में जाता है। जो आयु बचती है वह व्याधि और प्रिय जनों का विरह इनका दुख सहन करने के साथ-साथ औरों की सेवा करने में चला जाता है। उसमें भी जीवन पानी पर उठे तरंग के समान चंचल होता है। ऐसा होने से जीवो को इस जन्म में सुख कहां से मिलेगा? 

४) English meaning--
The lifespan of man is limited to a hundred years. Of these half is spent during the night i.e. in sleeping. The half of the remaining  is spent in childhood and old age which are not conducive to manly effort. Then again, whatever remains of it is spent in experiencing the griefs caused by diseases and separation from our beloveds along with doing service to others. Above it all, this life is transient like a ripple on water. This being so, wherefrom will the beings obtain happiness?