मनसि वचसि काये पुण्यपीयूषपूर्णा:
त्रिभुवनमुपकारश्रेणीभि: प्रीणयन्त:।
परगुणपरमाणून् पर्वतीकृत्य नित्यं
निजहृदि विकसन्त: सन्ति सन्त: कियन्त:।।
त्रिभुवनमुपकारश्रेणीभि: प्रीणयन्त:।
परगुणपरमाणून् पर्वतीकृत्य नित्यं
निजहृदि विकसन्त: सन्ति सन्त: कियन्त:।।
✓ पदच्छेद--
मनसि, वचसि, काये, पुण्यपीयूषपूर्णा:,त्रिभुवनम् , उपकारश्रेणीभि:, प्रीणयन्त:, परगुणपरमाणून्, पर्वतीकृत्य, नित्यम्, निजहृदि, विकसन्त:, सन्ति, सन्त:, कियन्त:।
✓ शब्दार्थ--
१) मनसि > मनस् (नपुं)
= मनामध्ये
= मन मे
= in the mind
२) वचसि > वचस् (नपुं)
= वाणीमध्ये
= वाणी में
= in speech
३) काये > काय (पुं)
= शरीरामध्ये
= शरीर में
= in the body
४) पुण्यपीयूषपूर्णा: > पुण्यपीयूषपूर्ण (पुं, समास:)
• पुण्यमेव पीयूषम्।
• पुण्यपीयूषेण पूर्णा:
= पुण्यरूपी अमृताने भरलेले
= पुण्यरूप अमृत से भरे हुए
= filled with the nectar of auspiciousness
५) त्रिभुवनम् > त्रिभुवन (नपुं, समास:)
• त्रयाणां भुवनानां समाहार:, तम्।
= त्रिभुवनाला
= त्रिभुवन को
= the three worlds
६) उपकारश्रेणीभि: > उपकारश्रेणी (स्त्री, समास:)
• उपकाराणां श्रेण्य: ताभि:।
= उपकाराच्या राशींनी/ मालिकांनी
= उपकारों की मालिकाओं से से
= by the series of acts of beneficence
७) प्रीणयन्त: > प्री (९ प)> प्रीणयत् (वि, पुं)
= प्रसन्न करणारे
= प्रसन्न करनेवाले
= delighting/giving happiness
८) परगुणपरमाणून् > परगुणपरमाणु (पुं, समास:)
• गुणानां परमाणव: गुणपरमाणव:।
• परेषां गुणपरमाणव:, तान्।
= दुसऱ्याचे परमाणुएवढ्या गुणांना
= दूसरों कै परमाणु जैसे गुणों को
= the the atom sized good qualities of others
९) पर्वतीकृत्य > पर्वत + कृ (च्विधातो: ल्यबन्तम्)
= पर्वताकार बनवून
= पर्वताकार बना कर
= turning (them) into mountains
१०) नित्यम् (अ)
= नेहमी
= सदैव
= always
१०) निजहृदि > निजहृद् (नपुं, समास:)
= निजं हृद् , तस्मिन्।
= स्वत:च्या मनामध्ये
= खुद के मन मे
= in their own mind
११) विकसन्त: > वि + कस् (१ प)> विकसत् (वि,पुं)
= विकसित (आनंदित) होणारे
= विकसित (आनंदित) होनेवाले
= blossoming/ delighting/ feeling happy
१२) सन्ति > अस् (२प)
= होतात
= होते है
= are
१३) सन्त: > अस् (२प) > सत् (वि, पुं)
= सज्जन
= सज्जन
= good people
१४) कियन्त: > कियत् (सर्व, पुं)
= किती
= कितने
= how many
✓ अन्वय --
(ये) मनसि, वचसि, काये पुण्यपीयूषपूर्णा: (सन्ति), त्रिभुवनम् उपकारश्रेणीभि: प्रीणयन्त: (सन्ति), परगुणपरमाणून् पर्वतीकृत्य नित्यं निजहृदि विकसन्त: सन्त: कियन्त: सन्ति?
✓ अर्थ--
१) मराठी अर्थ--
ज्यांचे मन, वाणी आणि शरीर पुण्यरूपी अमृताने भरलेले आहे (जे कायावाचामनाने पुण्यच करतात); जे आपल्या परोपाकारच्या मालिकांनी त्रिभुवनाला प्रसन्न करतात; दुसऱ्याच्या परमाणूंसारख्या गुणांना पर्वताकार रूप देतात आणि त्यामुळे मनामध्ये आनंद अनुभवतात असे सज्जन या जगात कितीसे आहेत बरे?
२) संस्कृतार्थ:--
येषां मन:, वाणी, शरीरं च पुण्यकर्मणि सदैव नियुक्तं भवति; ये परोपकारै: त्रिभुवनस्थान् सर्वान् आनन्दितान् कुर्वन्ति; परेषाम् परमाणुवत् लघ्वाकारान् गुणान् पर्वतीकृत्य कथयन्ति तेन च स्वस्य मनसि आनन्दम् अनुभवन्ति, तादृशा: सज्जना: जगति अतिविरला: एव सन्ति।
३) हिंदी अर्थ--
जिनका मन, वाणी और शरीर पुण्यरूपी अमृत से भरा हुआ होता है (जो शरीर, मन, वाणी इन तीनों से पुण्य ही करतें है) ; अपने परोपकार के कर्मों से त्रिभुवन को आनन्दित करते है; जो दूसरों के परमाणुवत् क्षुद्र गुणों को पर्वताकार रूप देकर खुद के हृदय मे आनंद का अनुभव करतें है,ऐसे सज्जन इस जग मे कितने हैं?
४) English Meaning--
Those whose mind ,speech and body are always filled with auspiciousness,; who delight the three worlds by their series of acts of beneficence; those who blow up even the atom-sized good qualities of others to mountainous proportions and thereby delight in their minds---how many righteous people like these are there in this world?