आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण
लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात्।
दिनस्य पूर्वार्धपरार्धभिन्ना
छायेव मैत्री खलसज्जनानिम्।।
लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात्।
दिनस्य पूर्वार्धपरार्धभिन्ना
छायेव मैत्री खलसज्जनानिम्।।
✓ पदच्छेद--
आरम्भगुर्वी , क्षयिणी, क्रमेण, लघ्वी, पुरा, वृद्धिमती , च , पश्चात्, दिनस्य, पूर्वार्धपरार्धभिन्ना, छाया, इव, मैत्री, खलसज्जनानाम्।
आरम्भगुर्वी , क्षयिणी, क्रमेण, लघ्वी, पुरा, वृद्धिमती , च , पश्चात्, दिनस्य, पूर्वार्धपरार्धभिन्ना, छाया, इव, मैत्री, खलसज्जनानाम्।
✓ शब्दार्थ--
१) आरम्भगुर्वी >आरम्भगुरु(वि) स्त्रियां आरम्भगुर्वी (समास:)--
• आरम्भे गुर्वी।
= सुरवातीला मोठी
= शुरुआत में बडी
= Big in the beginning.
२) क्षयिणी >क्षयिन् (वि) --स्त्रियां क्षयिणी।
=नष्ट होते
= क्षय पानेवाली
= Eroding/waning away
३) क्रमेण (अ)--
= क्रमशः
= क्रमश:
= Gradually/by degrees
४) लघ्वी >लघु (वि)--स्त्रियां लघ्वी।
=लहान
= छोटी
= Small
५) पुरा (अ)--
=पूर्वी
= पहले
= Before
६) वृद्धिमती >वृद्धिमत् (वि)--स्त्रियां वृद्धिमती
=वृध्दिंगत होणारी/ वाढणारी
= बढनेवाली
= Growing/getting bigger
७) पश्चात् (अ)--
=नंतर
= बाद में
= Afterwards
८) दिनस्य >दिन (पुं)--
= दिवसाच्या
= दिन के
= Of the day
९) पूर्वार्धपरार्धभिन्ना (वि, स्त्री,समास:)--
• पूर्वम् अर्धं पूर्वार्धम्।
• परम् अर्धं परार्धम्।
• पूर्वार्धं च परार्धं च पूर्वार्धपरार्धे।
• पूर्वार्धपरार्धयो: भिन्ना, पूर्वार्धपरार्धभिन्ना:।
=पूर्वार्धात व उत्तरार्धात
= पूर्वार्ध और उत्तरार्ध में भिन्न
= Different in the first and second halves.
१०) छाया (अ)--
=सावली
= छाया
= Shade
११) इव (अ)--
=प्रमाणे
= जैसी
= Like/similar
१२) मैत्री (स्त्री)--
=मैत्री/ स्नेह
= मित्रता
= Friendship
१३) खलसज्जनानाम् >खलसज्जन (पुं,समास:)-
• खलाच सज्जना: च, खलसज्जना:, तेषाम्।
=दुष्ट व सज्जन प्रवृत्तीच्या लोकांचा
= दुष्ट और सज्जन पुरुषों की
= Of the crooked and the righteous people (respectively)
✓ प्रश्न--
१) कै: सह मैत्री अत्र उल्लिखिता ?
२) दिनस्य पूर्वार्धे कीदृशी छाया दृश्यते?
३) दिनस्य परार्धे कीदृशी छाया दृश्यते?
४) सुभाषितकारः मैत्र्याः तुलनां कया सह करोति?
✓ अन्वय--
आरम्भगुर्वी क्रमेण क्षयिणी, पुरा लघ्वी दिनस्य पश्चात् वृद्धिमती च, (दिनस्य) पूर्वार्धपरार्धभिन्ना छाया इव खलसज्जनानाम् मैत्री (अस्ति)।
✓ अर्थ--
१) मराठी अर्थ–
सकाळी सावली प्रथम मोठीअसते व नंतर क्रमाक्रमाने लहान होत जाते, तशीच दुष्टांची मैत्री सुरवातीला जास्त असते व नंतर क्रमाक्रमाने ती कमी होत जाते. याउलट जशी दुपारनंतर आधी छोटी असणारी सावली हळूहळू मोठी होत जाते, त्याप्रमाणे सुरुवातीला लहान असलेली सज्जनाची मैत्री नंतर वाढत जाते. अशाप्रकारे दिवसाच्या पूर्व आणि उत्तरभागात भिन्न असलेल्या सावलीसारखी दुर्जनाची आणि सज्जनाची मैत्री असते.
२) संस्कृतार्थ:--
प्रातःकाले छाया प्रथमम् गुर्वी अस्ति अनन्तरं क्रमेण लघ्वी भवति। मध्याह्नादनन्तरं लघ्वी छाया क्रमेण वृद्धिमती भवति। प्रातःकालस्य छायेव दुर्जनानां सख्यमस्ति। प्रथमं दृढं सख्यम् अनन्तरं क्रमेण नश्यति। दिनस्य परार्धस्य छायेव मैत्री सज्जनानां वर्तते। पूर्वः अल्पस्नेहः गच्छता कालेन दृढ: भवति।
३) हिंदी अर्थ--
परछाई जैसे दिन के पूर्वार्ध मे आरम्भ मे छोटी होकर क्रमश: बढती जाती है और उत्तरार्ध में छोटी दिखनेवाली होकर बाद में बढती जाती है वैसा ही अंतर खल पुरुषों और सज्जनों की मित्रता में होता है। दुष्टों की मित्रता पहले बडी दिखती है मगर बाद मे क्रमश: कम होते जाती है। सज्जनों की मित्रता पहले कम दिखती है और बाद मे बढते चली जाती है।
४) English Meaning--
The friendship of the crooked and the righteous differs like that shadow which is larger in the beginning and goes on gradually decreasing in the first half of the day and that which is small in the beginning and goes on increasing afterwards in the second half of the day. Friendship with the crooked is big in the beginning but gradually wanes away whereas that with the good people seems small in the beginning but afterwards goes on increasing gradually.