१५१) मनसि वचसि ------।।

मनसि वचसि काये पुण्यपीयूषपूर्णा:
त्रिभुवनमुपकारश्रेणीभि: प्रीणयन्त:।
परगुणपरमाणून् पर्वतीकृत्य नित्यं
निजहृदि विकसन्त: सन्ति सन्त: कियन्त:।।

✓ पदच्छेद--
मनसि, वचसि, काये, पुण्यपीयूषपूर्णा:,त्रिभुवनम् , उपकारश्रेणीभि:, प्रीणयन्त:, परगुणपरमाणून्, पर्वतीकृत्य, नित्यम्, निजहृदि, विकसन्त:, सन्ति, सन्त:, कियन्त:।

✓ शब्दार्थ--

१) मनसि > मनस् (नपुं)
= मनामध्ये
= मन मे
= in the mind

२) वचसि > वचस् (नपुं)
= वाणीमध्ये
= वाणी में
= in speech

३) काये > काय (पुं)
= शरीरामध्ये
= शरीर में
= in the body

४) पुण्यपीयूषपूर्णा: > पुण्यपीयूषपूर्ण (पुं, समास:)
• पुण्यमेव पीयूषम्।
• पुण्यपीयूषेण पूर्णा:
= पुण्यरूपी अमृताने भरलेले
= पुण्यरूप अमृत से भरे हुए
= filled with the nectar of auspiciousness

५) त्रिभुवनम् > त्रिभुवन (नपुं, समास:)
• त्रयाणां भुवनानां समाहार:, तम्।
= त्रिभुवनाला
= त्रिभुवन को
= the three worlds

६) उपकारश्रेणीभि: > उपकारश्रेणी (स्त्री, समास:)
• उपकाराणां श्रेण्य: ताभि:।
= उपकाराच्या राशींनी/ मालिकांनी
= उपकारों की मालिकाओं से से
= by the series of acts of beneficence

७) प्रीणयन्त: > प्री (९ प)> प्रीणयत् (वि, पुं)
= प्रसन्न करणारे
= प्रसन्न करनेवाले
= delighting/giving happiness

८) परगुणपरमाणून् > परगुणपरमाणु (पुं, समास:)
• गुणानां परमाणव: गुणपरमाणव:।
• परेषां गुणपरमाणव:, तान्।
= दुसऱ्याचे परमाणुएवढ्या गुणांना
= दूसरों कै परमाणु जैसे गुणों को
= the the atom sized good qualities of others

९) पर्वतीकृत्य > पर्वत + कृ (च्विधातो: ल्यबन्तम्)
= पर्वताकार बनवून
= पर्वताकार बना कर
= turning (them) into mountains

१०) नित्यम् (अ)
= नेहमी
= सदैव
= always

१०) निजहृदि > निजहृद् (नपुं, समास:)
= निजं हृद् , तस्मिन्।
= स्वत:च्या मनामध्ये
= खुद के मन मे
= in their own mind

११) विकसन्त: > वि + कस् (१ प)> विकसत् (वि,पुं)
= विकसित (आनंदित) होणारे 
= विकसित (आनंदित) होनेवाले
= blossoming/ delighting/ feeling happy

१२) सन्ति > अस् (२प)
= होतात
= होते है
= are

१३) सन्त: > अस् (२प) > सत् (वि, पुं)
= सज्जन
= सज्जन
= good people

१४) कियन्त: > कियत् (सर्व, पुं)
= किती 
= कितने
= how many

✓ अन्वय --
(ये) मनसि, वचसि, काये पुण्यपीयूषपूर्णा: (सन्ति), त्रिभुवनम् उपकारश्रेणीभि: प्रीणयन्त: (सन्ति), परगुणपरमाणून् पर्वतीकृत्य नित्यं निजहृदि विकसन्त: सन्त: कियन्त: सन्ति?

✓ अर्थ--

१) मराठी अर्थ--
ज्यांचे मन, वाणी आणि शरीर पुण्यरूपी अमृताने भरलेले आहे (जे कायावाचामनाने पुण्यच करतात); जे आपल्या परोपाकारच्या मालिकांनी त्रिभुवनाला प्रसन्न करतात; दुसऱ्याच्या परमाणूंसारख्या गुणांना पर्वताकार रूप देतात आणि त्यामुळे मनामध्ये आनंद अनुभवतात असे सज्जन या जगात कितीसे आहेत बरे?

२) संस्कृतार्थ:--
येषां मन:, वाणी, शरीरं च पुण्यकर्मणि सदैव नियुक्तं भवति; ये परोपकारै: त्रिभुवनस्थान् सर्वान् आनन्दितान् कुर्वन्ति; परेषाम् परमाणुवत् लघ्वाकारान् गुणान् पर्वतीकृत्य कथयन्ति तेन च स्वस्य मनसि आनन्दम् अनुभवन्ति, तादृशा: सज्जना: जगति अतिविरला: एव सन्ति।

३) हिंदी अर्थ--
जिनका मन, वाणी और शरीर पुण्यरूपी अमृत से भरा हुआ होता है (जो शरीर, मन, वाणी इन तीनों से पुण्य ही करतें है) ; अपने परोपकार के कर्मों से त्रिभुवन को आनन्दित करते है; जो दूसरों के परमाणुवत् क्षुद्र गुणों को पर्वताकार रूप देकर खुद के हृदय मे आनंद का अनुभव करतें है,ऐसे सज्जन इस जग मे कितने हैं?

४) English Meaning--
Those whose mind ,speech and body are always filled with auspiciousness,; who delight the three worlds by their series of acts of beneficence; those who blow up even the atom-sized good qualities of others to mountainous proportions and thereby delight in their minds---how many righteous people like these are there in this world? 




१५०) रामाय रामभद्राय ------।।

रामाय रामभद्राय 
रामचन्द्राय वेधसे।
रघुनाथाय नाथाय
सीताया: पतये नम:।।

पदच्छेद-- 
रामाय, रामभद्राय , रामचन्द्राय, वेधसे, रघुनाथाय, नाथाय, सीताया:, पतये, नम:।

शब्दार्थ-- 

१) रामाय >राम (पुं)--
= रामाला 
= राम को
= To Ram

२) रामभद्राय >रामभद्र (पुं)--
= रामभद्राला 
= रामभद्र को
= To Rambhadra

३) रामचन्द्राय >रामचन्द्र(पुं)-- 
=  रामचंद्रांना
= रामचन्द्र को
= To Ramchandra

४) वेधसे >वेधस् (पुं)--
= विष्णूला
= विष्णु को
= To Vishnu

५) रघुनाथाय >रघुनाथ (पुं)-
=रघुनाथाला
=रघुनाथ को
= To Raghunatha

६) नाथाय >नाथ (पुं)--
= लोकाच्या अधिपतीला 
= लोक के अधिपति को
= To the Lord of the world

७) सीताया: >सीता (स्त्री)--
=सीतेच्या 
=सीतामाता के
= Seeta's

८) पतये >पति (पुं)--
= पतीला
=पती को
= To the husband

९) नम: (अ)--
=नमस्कार 
=नमस्कार
= Salutation

प्रश्न--
१) सीतायाः पतिः कः?
२) अस्मिन् श्लोके विष्णवे इत्यर्थे किं पदं प्रयुक्तम्?
३) रामस्य कानि कानि नामानि अत्र आगतानि?

अन्वय--
रामाय, रामभद्राय, रामचन्द्राय, वेधसे, रघुनाथाय, नाथाय, सीताया: पतये  नम:।

अर्थ--

१) मराठी अर्थ–
ज्याची राम, रामभद्र,रामचंद्र, वेधा (विष्णू), रघुनाथ, जगन्नाथ अशी अनेक नावे आहेत त्या सीतापती रामाला माझा नमस्कार असो.

२) संस्कृतार्थ:--
रामाय, रामभद्राय, रामचन्द्राय विष्णुरूपाय, रघुनाथाय, जगन्नाथाय, सीताया: पतये नम:।

३) हिंदी अर्थ–
प्रभु राम,रामभद्र,रामचंद्र, विष्णुस्वरुप, रघुनाथ, सीता के पती राम को मेरा प्रणाम है ।

४) English Meaning-- 
I bow down to the husband of Seeta. who is known by various names viz Rama, Ramabhadra, Ramachandra, Vedha (Vishnu), Raghunatha etc.

१४९) आयुर्वर्षशतं--------।।

आयुर्वर्षशतं नॄणां परिमितं रात्रौ तदर्धं गतं
तस्यार्धस्य परस्य चार्धमपरं बालत्ववृद्धत्वयो:।
शेषं व्याधिवियोगदुःखसहितं सेवादिभिर्नीयते
जीवे वारितरङ्गचञ्चलतरे सौख्यं कुतः प्राणिनाम्।।

✓ पदच्छेद--
आयु:, वर्षशतम्, नॄणाम्, परिमितम्, रात्रौ, तदर्धम्, गतम्,  तस्य, अर्धस्य, परस्य, च, अर्धम् अपरम्,  बालत्ववृद्धत्वयो:, शेषम्, व्याधिवियोगदु:खसहितम्, सेवादिभि:,नीयते। जीवे, वारितरङ्गचञ्चलतरे, सौख्यम्, कुत:, प्राणिनाम्।

शब्दार्थ--

१) आयु: > आयुस् (नपुं)
= जीवन
= जीवन
= life

२) वर्षशतम् > वर्षशत (नपुं समास:) 
• वर्षाणां शतम्।
= शंभर वर्षे
= सौ वर्ष
= a hundred years

३) नॄणाम् > नृ (पुं)
= माणसांचे
= मनुष्यों का
= of men

४) परिमितम् > परिमित (वि,नपुं)
= मर्यादित
= मर्यादित
= limited

५) रात्रौ > रात्रि (स्त्री)
= रात्रीत (झोपेत)
= रात्रि में (सोने मे)
= in the night (sleeping)

६) तदर्धम् > तदर्ध (नपुं, सममास:)
• तस्य अर्धम्।
= त्याचा अर्धा भाग
= उसका आधा हिस्सा
=half of it

७) गतम् > गत (वि)
= जातं
= जाता है
= goes away

८) तस्य > तद् (पुं)
= त्याचं
= उसका
= of it

९) अर्धस्य > अर्ध (वि)
= अर्ध्याचे
= आधे का
= of the half

१०) परस्य > पर (वि)
= दुसऱ्याचे
= दूसरे का
= of the second

११) (अ)--
= आणि
= और
= and

१२) अपरम् > अपर (वि)
= दुसरा भाग
= दूसरा भाग
= the second portion

१३) बालत्ववृद्धत्वयो: > बालत्ववृद्धत्व (नपुं समास:)
• बालत्वं च वृद्धत्वं च बालत्ववृद्धत्वे।
= बालपण आणि वार्धक्य यामध्ये
= बचपन और बुढापे में
= in childhood and old age

१४) शेषम् > शेष (वि)
= शिल्लक राहिलेले
= बचा हुआ
= the ramaining

१५) व्याधिवियोगदु:खसहितम् > व्याधिवियोगदु:खसहित (क्रिवि, नपुं, समास:)
• व्याधि: च वियोग: व्याधिवियोगौ। 
• व्याधिवियोगस्य दु:खम्।
• व्याधिवियोगदु:खेन सहितम्।
= रोगराई, प्रियजनांशी वियोगा यांच्या दु:खासह
= रोग और प्रियजनों के विरह का दुख इनके साथ
= along with the grief caused by diseases, and sepration from the loved ones

१६) सेवादिभि: = सेवादि (नपुं, समास:)--
• सेवा आदौ येषां ते, तै:।
= इतरांची सेवा वगैरे करण्यात
= औरों की सेवा वगैरा करने से
= by doing service to thers

१७) नीयते > नी (१ उ, कर्मणि)
= नेले जाते
= ले जाया जाता है
= is expended 

१८) जीवे > जीव (पुं, सत्सप्तमी)
= जीवन
= जीवन
= life

 १९) वारितरङ्गचञ्चलतरे > वारितरङ्गचञ्चलतर (पुं, समास:, सत्सप्तमी)
• वारिण: तरङ्ग:, वारितरङ्ग:।
• वारितरङ्ग: इव चञ्चलतर: वारितरङ्गचञ्चलतर:, तस्मिन्‌। 
= पाण्यावरील तरंगाप्रमाणे चंचल असताना
= पानी के तरंग के समान चंचल होते हुए
=being transient like the ripple on water

२०) सौख्यम् > सौख्य (नपुं)
= सुख
= सुख
= happiness

२१) कुत: (अ)--
= कोठून असणार
= कहाँ से होगा
= from where will it be

२२) प्राणिनाम् > प्राणिन् (पुं)--
= जीवांना
= जीवों को
= to the embodied beings

प्रश्न --
१) मनुषाणाम् आयुष: का मर्यादा?
२) तस्य अर्धं कुत्र गच्छति?
३) तस्य परस्य अर्धस्य अपरार्धं कुत्र गच्छति?
४) शेषम् आयु: केन नीयते?
५) जीवनं कीदृशम् अस्ति?
६) एवं सति प्राणिभि: किं न प्राप्यते?

अन्वय--
नॄणाम् आयु: वर्षशतं परिमितम्। तदर्धं रात्रौ गतम्। तस्य परस्य अर्धस्य अपरम् अर्धं बालत्ववृद्धत्वयो: (गच्छति)। शेषं व्याधिवियोगदु:खसहितं सेवादिभि: नीयते। जीवे वारितरङ्गचञ्चलतरे प्राणिनां सौख्यं कुत:?

अर्थ--

१) मराठी अर्थ-
माणसांचे आयुष्य शंभर वर्ष मर्यादेचे असते. त्यातले अर्धे रात्री झोपण्यामध्ये जाते. त्याच्या अर्ध्याचा अर्धा भाग पुरुषार्थाला अनुपयुक्त अशा बालपणात आणि म्हातारपणात जातो. उरलेले आयुष्य रोगराई आणि प्रयोजनांच्या विरहाचे दुःख यांच्यासह इतरची सेवा करण्यामध्ये जाते. त्यात पुन्हा माणसाचे आयुष्य पाण्यावरील तरंगाप्रमाणे चंचल अथवा क्षणभंगुर आहे. असे असताना जीवांना या आयुष्यामध्ये सुख कुठून लावणार? 

२) संस्कृतार्थ:--
मनुष्यस्य आयु: शतवर्षमितमेव। तस्य अर्धभाग: रात्रौ निद्राकरणेन गच्छति। पुन: अवशिष्टस्य अर्धस्य अर्धं पुरुषार्थाय अनुपयोगिनो: बालत्ववृद्धत्वयो: गच्छति। तत: पुन: यावत् शिष्यते तत् व्याधय: प्रियजनानां वियोग:  एतेषां दु:खेन, परसेवायां च व्यतीतं भवति। पुनश्च जीवनं जले उत्थितेन तरङ्गेन समं क्षणभङ्गुरम्। अत: अस्मिन् अल्पे जीवने जीवा: कुत: सुखं लभेरन्?

३) हिंदी अर्थ---
मनुष्यों की आयु सौ वर्ष तक सीमित है। उसका आधा भाग रात में सोने में व्यतीत होता है। बचे हुए आधे का दूसरा आधा भाग पुरुषार्थ के लिए निरुपयोगी बचपन और बुढ़ापे में जाता है। जो आयु बचती है वह व्याधि और प्रिय जनों का विरह इनका दुख सहन करने के साथ-साथ औरों की सेवा करने में चला जाता है। उसमें भी जीवन पानी पर उठे तरंग के समान चंचल होता है। ऐसा होने से जीवो को इस जन्म में सुख कहां से मिलेगा? 

४) English meaning--
The lifespan of man is limited to a hundred years. Of these half is spent during the night i.e. in sleeping. The half of the remaining  is spent in childhood and old age which are not conducive to manly effort. Then again, whatever remains of it is spent in experiencing the griefs caused by diseases and separation from our beloveds along with doing service to others. Above it all, this life is transient like a ripple on water. This being so, wherefrom will the beings obtain happiness?





१४८) दुर्लभं त्रयमेवैतत्----।।

दुर्लभं त्रयमेवैतत्
देवानुग्रहहेतुकम्।
मनुष्यत्वं मुमुक्षुत्वं 
महापुरुषसंश्रयः॥  

पदच्छेद--
दुर्लभ, त्रयम्, एव, एतत्, देवानुग्रहहेतुकम्, मनुष्यत्वम्, मुमुक्षुत्वम्, महापुरुषसंश्रय:।

शब्दार्थ--

१) दुर्लभम् > दुर्लभ (वि, समास:)
• दु:खेन लभ्यते इति।
= दुर्मिळ
= दुर्लभ
= rare

२) त्रयम् > त्रय (नपुं)--
= तीन गोष्टी
= तीन चीजे
= triad

३) एव (अ)--
= नक्कीच
= ही
= certainly

४) देवानुग्रहहेतुकम् > देवानुग्रहहेतुक (समास:)
• देवस्य अनुग्रह:।
• देवानुग्रह: हेतु: यस्य देवानुग्रहहेतु: (तस्मात् स्वार्थे क)
= ईश्वराच्या कृपेने मिळणाऱ्या
= ईश्वर की कृपा से मिलनेवाली
= got only by the grace of the Lord

४) मनुष्यत्वम् > मनुष्यत्व (नपुं)--
= मनुष्यजन्म
= मनुष्य का जन्म
= human birth

५) मुमुक्षुत्वम् > मुमुक्षुत्व (नपुं)
= मोक्षाची इच्छा
= मोक्ष की इच्छा
= desire for liberation

६) महापुरुषसंश्रय: > महापुरुषसंश्रय (पुं,समास:)
• महान् पुरुष: महापुरुष:।
• महापुरुषस्य संश्रय:।
= महापुरुषाचा आश्रय
= महापुरुष का आश्रय
= the auspices of a great soul

प्रश्न--
१) किं त्रयं दुर्लभम्?
२) तत् केन हेतुना प्राप्यते?

अन्वय--
मनुष्यत्वम्, मुमुक्षुत्वम्, महापुरुषसंश्रय: एतत् त्रयं दुर्लभम्, देवानुग्रहहेतुकम् एव।

अर्थ--

१) मराठी अर्थ--
 मनुष्यजन्म, संसारातून सुटावे ही तीव्र इच्छा, आणि आत्मसाक्षात्कारी पुरुषाचा सहवास, या तीन गोष्टी अतीदुर्लभ असून त्या ईश्वराच्या अनुग्रहानेच मिळत असतात.

२) संस्कृत अर्थ-- 
मनुष्यजन्म, मोक्षेच्छा, महापुरुषाणां च आश्रय: एतत् त्रयं सुदुर्लभम् अस्ति। तत् केवलम् ईश्वरस्य कृपया एव प्राप्यते।

३) हिंदी अर्थ--
मनुष्य का जन्म, मोक्ष पानें की इच्छा और महापुरुषों का आश्रय यह तीन बातें अत्यंत दुर्लभ होती है और केवल ईश्वर के अनुग्रह से ही मिलती है।

४) English Meaning--
The human birth, desire for liberation, and the auspices of great souls are  certainly very rarely obtained and only because of the grace of the Lord.

१४७) क्वचिद्भूमौ शय्या-----।।

क्वचिद्भूमौ शय्या क्वचिदपि च पर्यङ्कशयनं
क्वचिच्छाकाहारी क्वचिदपि च शाल्योदनरुचि: ।
क्वचित्कन्थाधारी क्वचिदपि च दिव्याम्बरधरो 
मनस्वी कार्यार्थी न गणयति दु:खं न च सुखम्।।

पदच्छेद-- 
क्वचित्, भूमौ, शय्या, क्वचित् , अपि,च, पर्यङ्कशयनम्, क्वचित्, शाकाहारी, क्वचित् , अपि, च, शाल्योदनरुचि:,क्वचित्, कन्थाधारी, क्वचित्, अपि,च,दिव्याम्बरधर:,मनस्वी, कार्यार्थी, न, गणयति, दु:खम्, न, च, सुखम्।

शब्दार्थ-- 

१) क्वचित् (अ)--
= कधीतरी 
= कभी
= Occasionally

२)  भूमौ >भूमि (स्त्री)--
=जमिनीवर 
= भूमि पर
= On the ground

३) शय्या (स्त्री)--
= झोपणे
= सो जाना
= Sleeping

४) अपि (अ)
=सुध्दा 
= भी
= Also

५) (अ)--
=आणि 
= और
= And

६) पर्यङ्कशयनम् >पर्यङ्कशयन (नपुं,समास:)--
• पर्यङ्के शयनम्।
= पलंगावर सुखकारक शय्येवर झोपणे
= सुखकारक पलंग पर निद्रा करणे
= Sleeping on the comfy bed
.
७) शाकाहारी >शाकाहारिन् (पुं)--
=भाजीपाला खाणारा
= साग खानेवाला
= One who eats coarse vegetables

८) शाल्योदनरुचि: >शाल्योदनरुचि (पुं,समास:)--
• शालीनाम् ओदनं, शाल्योदनम्।
• शाल्योदने रुचि: यस्य।
= सुगंधी साळीच्या तांदुळाचा भात खाणारा 
= अच्छा सुग्रास भोजन करनेवाला
= Relishing the cooked rice made from the शालि variety (which is called the best variety rice)

९) कन्थाधारी >कन्थाधारिन् (पुं,समास:)--
• कन्थां धारयति इति।
=जाडी भरडी वस्त्रे नेसून/ वल्कले नेसणारा 
= क्षुद्र वस्त्र धारण करनेवाला
= Wearing rags

१०) दिव्याम्बरधर: >दिव्याम्बरधर (पुं,समास:)--
• दिव्यम् अम्बरम्।
• दिव्याम्बराणि धारयति इति।
=महागाची भरजरी वस्त्रे नेसणारा
= महंगे वस्त्र पहननेवाला
= Wearing exquisite clothes

११) मनस्वी >मनस्विन् (पुं)--
=उच्च विचारसरणीचा 
= मनस्वी
= High-minded/passionate

१२) कार्यार्थी >कार्यार्थिन् (पुं,समास:)--
• कार्याणि अर्थयते इति।
=कामसू व्यक्ती/ कार्य तत्पर व्यक्ती 
= कार्यशील व्यक्ति
= Work-oriented person/devout worker

१३) न गणयति > गण् (१०प)--
=मोजत नाही 
= गणना नही करता है
= (Doesn't) count

१४) सुखम् >सुख (नपुं)--
=सुख समाधान 
= सुख
= Happiness

१५) दु:खम् >दु:ख(नपुं)--
=दुःख 
= दुख
= Unhappiness

प्रश्न--
१) कीदृशः मनस्वी  अस्ति?
२) कः सुखं दुःखं च न गणयति?
३) मनस्वी कार्यार्थी क्वचित् कुत्र कुत्र शयनं करोति?
४) मनस्वीनः कार्यार्थीनः क्वचित् कस्मिन् रुचिः भवति?
५) मनस्वी कार्यार्थी क्वचित् कीदृशं वस्त्रं धारयति ?

अन्वय--
(यस्य) क्वचित् भूमौ शय्या, क्वचित् अपि च पर्यङ्कशयनम्, (य:) क्वचित् शाकाहारी क्वचित्  अपि च शाल्योदनरुचि:, (य:) क्वचित् कन्थाधारी  क्वचित् अपि च दिव्याम्बरधर: 
(स:) मनस्वी कार्यार्थी (पुरुष:) दु:खं सुखं च न गणयति।

अर्थ--

१) मराठी अर्थ--
मनस्वी कार्यतत्पर मनुष्य कधी जमिनीवर झोपतो तर कधी पलंगावर सुखकारक शय्येवर झोपतो.कधी फक्त पालेभाजी खातो तर कधी सुगंधीत साळीच्या तांदळाचा भात खातो.कधी जाडी भरडी वस्त्रे (वल्कले) नेसतो तर कधी महाग भरजरी वस्त्रे परिधान करतो.अशाप्रकारे कार्यतत्पर मनुष्य स्वतः च्या सुख दुःखाचा विचार न करता सदैव लोक कल्याणाच्या कार्यात मग्न होतो.

२) संस्कृतार्थ:---
समर्पितस्यः कार्यकर्तुः स्वदुःखसुखं अगणयित्वा सर्वदा जनकल्याणकार्येषु  नित्यं चिकीर्षा वर्तते। सः क्वचित् भूमौ शय्यां करोति क्वचित् पर्यङ्कशयनं करोति। सः क्वचित् शाकाहारं वा रूचिकरं शाल्योदनं आस्वादयति। क्वचित् वल्कलानि धरति वा क्वचिद् दिव्यं परिधानोत्तमम् धरति। एतादृशैः परिवर्तनैः कार्यतत्परः मनुष्यः कदापि कार्यनिर्वहणं न त्यजति | शिथिलतां न अवाप्नोति।

३) हिंदी अर्थ-- 
कभी भूमि पर सोना तो कभी सुखकारक पलंग पर, कभी रूखी सब्जी खानेवाला तो कभी सुग्रास भोजन करनेवाला, कभी क्षुद्र वस्त्र पहननेवाला तो कभी बेशकीमती वस्त्र-- ऐसा मनस्वी कार्यतत्पर व्यक्ति कार्य करते समय न सुख की ना दुख की गणना करनेवाला होता है।

४) English Meaning-- 
Now sleeping on the ground and then on a comfy bed, occasionally eating coarse vegetables and sometimes excellent dishes, occasionally wearing rags and sometimes exqusite clothes--thus a passionate and devout worker doesn't count his own happiness or sorrows while working.

१४६) ऐश्वर्यस्य विभूषणं------।।

ऐश्वर्यस्य विभूषणं सुजनता शौर्यस्य वाक्संयमो
ज्ञानस्योपशम: श्रुतस्य विनयो वित्तस्य पात्रे व्यय:।
अक्रोधस्तपसां क्षमा प्रभवितुर्धर्मस्य निर्व्याजता
सर्वेषामपि सर्वकारणमिदं शीलं परं भूषणम्।।

पदच्छेद-- 
ऐश्वर्यस्य, विभूषणम्, सुजनता, शौर्यस्य , वाक्संयम:, ज्ञानस्य, उपशम:, श्रुतस्य विनय:, वित्तस्य, पात्रे, व्यय:, अक्रोध:, तपसाम्, क्षमा, प्रभवितु:, धर्मस्य, निर्व्याजता, सर्वेषाम्, अपि, सर्वकारणम्, इदम्, शीलम्, परम्, भूषणम्।।

शब्दार्थ-- 

१) ऐश्वर्यस्य >ऐश्वर्य (नपुं)---
= ऐश्वर्याचा
= ऐश्वर्य का
= Of wealth/prosperity

२) विभूषणम् >विभूषण (नपुं)--
=दागिना 
= अलंकार
= Ornament

३) सुजनता (स्त्री)--
= सौजन्य 
= सौजन्य
= Righteousness

४) शौर्यस्य >शौर्य (नपुं)--
=शौर्याचा
= शौर्य का
= Bravery/valour

५) वाक्संयम: > वाक्संयम (पुं, समास:)--
• वाच: संयम:।
=संयमित बोलणे
= वाणी का संयम
= Control of speech 

६) ज्ञानस्य >ज्ञान (नपुं)--
=ज्ञानाचा 
= ज्ञान का
= Of knowledge

७) उपशम: >उपशम (पुं)--
=वासनां वर नियंत्रण 
= वासनाओं का शमन
= Pacification of the sensesory cravings

८) श्रुतस्य >श्रुत (नपुं)--
= शास्त्रीय ज्ञान 
=  शास्त्रज्ञान का
= Of scriptural erudition

९) विनय: >विनय (पुं)--
=विनयशीलता 
= नम्रता
= Humility

१०) वित्तस्य >वित्त(नपुं)--
=संपत्तीचा 
= धन का
= Of money

११) पात्रे >पात्र (नपुं)--
=दानास योग्य असलेला
= पात्र मनुष्य के विषय में
= Among the eligible
 
१२) व्यय: >व्यय (पुं)--
=खर्च 
= खर्च
= Expediture

१३) अक्रोध: >अक्रोध (पुं)--
=शांत स्वभाव 
= क्रोध का अभाव
= Absence of anger

१४) तपसाम् >तपस् (नपुं)--
=तपश्चर्येचा
= तप का
= Of penances 

१५) क्षमा (स्त्री)--
=क्षमाशीलता 
= क्षमा
= Fortitude

१६) प्रभवितु: >प्रभवितृ (पुं)--
=सामर्थ्यवान मनुष्याचा
= सामर्थ्यशील मनुष्य का
= Of the strong 

१७) धर्मस्य >धर्म (पुं)--
=धर्माचा
= धर्म का
= Of right conduct

१८) निर्व्याजता (स्त्री)--
=निष्कपटता/ सरळ स्वभाव 
= सरलता/कपट का अभाव
= Guilelessness 

१९) सर्वेषाम् >सर्व (पुं)--
=सर्वांचा 
= सब का
= Of all

२०) अपि (अ)--
=सुध्दा 
= भी
= Also/even

२१) सर्वकारणम् >सर्वकारण (नपुं,समास:)---
• सर्वस्य कारणम्।
= मूळ कारण 
= मूल कारण
= The cause of all /the primal cause

२१)इदम् (नपुं)--
=हे
= यह
= This

२२) शीलम् >शील (नपुं)--
=चारित्र्य 
= चारित्र्य
= Blemishless/untainted character

२३) परम् >पर (वग, नपुं)--
=सर्व श्रेष्ठ 
= सर्वश्रेष्ठ
= The most excellent

२४) भूषणम् >भूषण (नपुं)--
=दागिना 
= अलंकार 
= Ornament.

प्रश्न--
१) कस्य भूषणं सुजनता अस्ति?
२ ) शौर्यस्य भूषणं किम्?
३) ज्ञानस्य भूषणं किम्?
४) कस्य भूषणं विनयः अस्ति?
५) वित्तस्य भूषणं किम्?
६) तपसां भूषणं किम्?
७) कस्य भूषणं क्षमा अस्ति?
८) धर्मस्य  विभूषणं किं अस्ति?
९) परं भूषणं किम् अस्ति?

अन्वय--
ऐश्वर्यस्य विभूषणं सुजनता (अस्ति)। शौर्यस्य  वाक्संयम:, ज्ञानस्य उपशम:, श्रुतस्य विनय:, वित्तस्य  पात्रे व्यय:, तपसाम् अक्रोध:, प्रभवितु: क्षमा, धर्मस्य  निर्व्याजता (इति आभूषणम् अस्ति)। (किन्तु) सर्वेषाम् अपि इदं सर्वकारणं शीलं परं भूषणम् (अस्ति)।
 
अर्थ--

१) मराठी अर्थ–
सौजन्यशीलता हा ऐश्वर्याचा दागिना आहे.शौर्याचा अलंकार संयमित बोलणे हा आहे.ज्ञानाचा अलंकार वासनांवर नियंत्रण ठेवता येणे हा होय.शास्त्रीय ज्ञानाचा अलंकार विनयशीलता आणि संपत्तीचा दागिना सत्पात्री दान करणे हा आहे.तपश्चर्येचा अलंकार स्वभावाचा शांतपणा आहे तर सामर्थ्यवान मनुष्याचा अलंकार क्षमाशीलता होय.धर्माचा अलंकार निष्कपटता आहे परंतु या सर्व गुणांपेक्षा श्रेष्ठ व सर्व गुणांचे मूळ कारण असलेला गुण म्हणजे निष्कलंक चारित्र्य हेच सर्वश्रेष्ठ आभूषण होय.

२) संस्कृतार्थ:--
ऐश्वर्यस्य विभूषणं सौजन्यम् अस्ति। शौर्यस्य विभूषणं वाचि संयम:, ज्ञानस्य विभूषणं शान्तिः, ज्ञानस्य  विभूषणम् विनय:, वित्तस्य विभूषणम् पात्रे दानं,  तपसां विभूषणम् अक्रोध:, समर्थानां विभूषणं क्षमा,  धर्मस्य विभूषणं सरलता अस्ति। किन्तु सर्वेषां गुणानाम् अपि इदं सर्वकारणं शीलं परमभूषणम् अस्ति।

३) हिंदी अर्थ–
सौजन्य ऐश्वर्य का अलंकार है, शौर्य का अलंकार वाणी का संयम, ज्ञान का वासनाओं का शमन, शास्त्रज्ञान का नम्रता, धन का पात्र मनुष्य पर खर्च , तप का अक्रोध, सामर्थ्यशील मनुष्य का क्षमा, धर्म का कपट का अभाव अलंकार होता है। लेकिन इन सभी का भी जो मूल कारण है वह चारित्र्य मनुष्य का सर्वश्रेष्ठ अलंकार है। 

४) English Meaning--
 Righteousness is the ornament of prosperity, controlled speech is that of valour, the pacification of the senses is the ornament of knowledge, humility is that of scriptural erudition, expenditure for the eligible person is that of wealth, absense of anger is that of penances, fortitude is that of the strong, guilelessness is that of the dutiful conduct. But the blemishless character which is the root cause of all these is the most excellent oranament.

१४५) रत्नैर्महार्है: -------।।

रत्नैर्महार्हैस्तुतुषुर्न देवा
न भेजिरे भीमविषेण भीतिम्।
सुधां विना न प्रययुर्विरामं
न निश्चितार्थाद्विरमन्ति धीरा:।।

पदच्छेद
रत्नै:, महार्है:, तुतुषु:, न, देवा:, न भेजिरे, भीमविषेण, भीतिम्, सुधाम्, विना, न, प्रययु:, विरामम्, न, निश्चितार्थात्, विरमन्ति, धीरा:।

शब्दार्थ-- 

१) रत्नै: > रत्न (नपुं)--
= रत्नांनी 
= रत्नों से
= By jewels

२) महार्है: >महार्ह (वि, नपुं)--
=मूल्यवान 
= बहुमूल्य
= Priceless/very dear/Of great value

३) न तुतुषु: > तुष् (४प)--
= संतुष्ट झाले नाहीत 
= सन्तुष्ट नही हुए
= (Didn't) feel satisfied

४) देवा: > देव (पुं)--
=देव
= देव
= Gods

५) न भेजिरे > भज् (१आ)--
=मिळाले नाही 
= प्राप्त नही हुए
= (Didn't) attain

६) भीमविषेण >भीमविष(नपुं,समास:)--
• भीमं विषम्, तेन।
=भयानक विषाने/ हलाहल विषाने 
= भयंकर विष के कारण
= By the formidable poison.

७) भीतिम् >भीति (स्त्री)--
=भीतीला
= भय को
= Fear

८) सुधाम् >सुधा (स्त्री)--
= अमृत 
= अमृत
= The nectar

९) विना (अ)--
=च्या शिवाय 
= के बिना
= Without

१०) न प्रययु: >प्र+ या (२प)--
=मिळाले नाही 
= प्राप्त नही हुए
= (Didn't) attain/resort to

११) विरामम् >विराम(पुं)--
=विश्रांती 
= विश्राम को
= Rest

१२) निश्चितार्थात् >निश्चितार्थ (पुं, समास:)--
• निश्चित: अर्थ:, तस्मात्।
=ठरविलेले ध्येय प्राप्त केल्या शिवाय 
= निश्चित ध्येय प्राप्त करने से पहले
= Decided aim/goal

१३) न विरमन्ति >वि+ रम् (१प)--
=विश्रांती घेत नाहीत 
= विराम नही लेते
= (Don't) stop

१४) धीरा: >धीर (पुं)--
=धैर्यवान मनुष्य 
= धैर्यशील मनुष्य
= The courageous/intelligent

प्रश्न--
१) देवाः कैः न तुतुषुः?
२) देवाः भीमविषेण किं न भेजिरे?
३) कां विना देवाः विरामं न प्रययुः ?
४) धीराः कस्मात् न विरमन्ति?

अन्वय--
देवा: महार्है: रत्नै: न तुतुषु:। भीमविषेण भीतिं न भेजिरे। सुधां विना विरामं न प्रययु:। धीरा: निश्चितार्थात् न विरमन्ति ।

अर्थ--
१) मराठी अर्थ– 
(समुद्र मंथन करीत असताना) अनेक अमूल्य रत्ने मिळून ही देवांचे समाधान झाले नाही.मंथनातून प्राप्त झालेल्या महा भयंकर हलाहल विषाने ते घाबरले नाहीत.अमृत मिळविल्याशिवाय त्यांनी आपले प्रयत्न थांबविले नाहीत.खरोखरच धैर्यवान मनुष्य आपले निश्चित ध्येय गाठल्या शिवाय थांबत नाहीत.

२) संस्कृतार्थ:--
देवाः अमूल्यैः रत्नैः न सन्तुष्टाः। भयङ्करात् विषात् ते न भीताः।अमृतप्राप्तिपर्यन्तं न विरताः। तथैव धीराः ध्येयप्राप्तिपर्यन्तं न कदापि विश्रामं न कुर्वन्ति।

३) हिंदी अर्थ–
(समुद्रमंथन करते हुए) देव बहुमूल्य रत्नों के कारण संतुष्ट नही हुए; भयंकर विष के कारण भयभीत भी नही हुए। अमृत की प्राप्ति के बिना उन्होने विश्राम नही किया। धैर्यशील पुरुष निश्चित किए हुए ध्येय की प्राप्ति होने तक विराम नही लेते।

४) English Meaning--  
The gods didn't feel satisfied even after getting the priceless jewels; the didn't get frightened by the formidable poison; before getting the nectar they didn't take any rest.Thus the courageous people never stop before achieving their goal.

Gods churned the celestial ocean with a view to obtain the nectar. Before they attained it, fourteen priceless things viz Laxmi, the wish fulfilling tree etc came out. And near the end the most virulent poison called Halahal came out. But they didn't get lured by or frightened of these things


१४४) य: प्रीणयेत्--------।।

य: प्रीणयेत्सुचरितै: पितरं स पुत्रो
यद्भर्तुरेव हितमिच्छति तत्कलत्रम्।
तन्मित्रमापदि सुखे च समक्रियं
यदेतत्त्रयं जगति पुण्यकृतो लभन्ते।।

पदच्छेद-- 
य:, प्रीणयेत्, सुचरितै:, पितरम्, स:, पुत्र:, यत् , भर्तु: एव , हितम् , तत्, कलत्रम्, तत्, मित्रम्, आपदि, सुखे, च, समक्रियम्, यत्, एतत्, त्रयम्, जगति, पुण्यकृत:, लभन्ते।

शब्दार्थ-- 

१) य: >यद् (पुं)--
= जो 
= जो
= Whosoever

२) प्रीणयेत् >प्री (१० प)--
=समाधान करतो
= प्रसन्न करता है
= Will satisfy/please

३) सुचरितै: >सुचरित (नपुं)--
= चांगल्या वर्तनाने 
= अच्छे बर्ताव से
= With good behaviour

४) पितरम् >पितृ (पुं)--
=वडिलांना 
= पिता को
= Father

५) स: >तद् (पुं)--
=तो
= वह
= He

६) पुत्र: >पुत्र (पुं)--
=सुपुत्र 
= पुत्र
= Son

७) यद् (नपुं)--
=जी
= जो
= Which

८) भर्तु: >भर्तृ (पुं)--
= पतीचे
= पति का
= Of the husband

९) हितम् >हित (नपुं)--
=कल्याण / हित
= हित
= Welfare

१०) इच्छति >इष्- इच्छ् (६प)--
=इच्छा करते
= चाहती है
= Desires

११) तत् >तद् (नपुं)--
=ती
= वह
= It 

१२) कलत्रम् >कलत्र (नपुं)--
=पत्नी 
= पत्नी
= Wife

१३) मित्रम् >मित्र (नपुं)--
=मित्र 
= मित्र
= Friend

१४) आपदि >आपद् (स्त्री)--
=संकटात / दुःखात
= संकट में
= In distress

१५) सुखे >सुख(नपुं)--
=सुखात 
= सुख में
= In happiness

१६) (अ)--
=आणि 
= और
= And

१७) समक्रियम् >समक्रिय (वि,नपुं, समास:)-
• समाना क्रिया यस्य तत्।
=समान वागणूक ठेवतो
= समान बर्ताव रखता है।
= Behaving in the same way.

१८) एतत् >एतद् (नपुं)--
=हे
= ये
= This

१९) त्रयम् >त्रय (नपुं)--
=तीन 
= तीन
= Triad

२०) जगति >जगत् (नपुं)--
=जगात 
= जग में
= In the world

२१) पुण्यकृत: >पुण्यकृत् (पुं,समास:)--
• पुण्यं कुर्वन्ति ते।
=पुण्य कृत्य 
= पुण्य करनेवाले
= Doers of good/meritorious deeds.

२२) लभन्ते > लभ् (१आ)--
=लाभतात/ मिळतात
= पाते है।
= Get/attain

प्रश्न--
१) कैः पितरं प्रीणयेत्?
२) कीदृशः पुत्रः भवेत्?
३) कीदृशं कलत्रं भवेत्?
४) पत्नी इत्यस्य कृते किं पदम् अत्र प्रयुक्तम्?
५) कीदृशं मित्रं भवेत्?
६) जगति पृण्यकृतः कानि त्रीणि  लभन्ते?

अन्वय--
य: पितरं सुचरितै: प्रीणयेत् स: पुत्र:, यत् भर्तु: एव  हितम् इच्छति तत् कलत्रम् , यत् आपदि सुखे  च  समक्रियं तत् मित्रम् , एतत् त्रयम् जगति पुण्यकृत: (एव) लभन्ते।

अर्थ--

१) मराठी अर्थ–
जो आपल्या चांगल्या वर्तनाने वडिलांना समाधान देतो तोच खरा पुत्र होय.जी सदैव आपल्या पतीचे हित चिंतिते तीच खरी पत्नी होय.जो सुख आणि दुःखाच्या काळात ही एकसारखेच वागतो तोच खरा मित्र होय.परंतु या जगात या तीन ही गोष्टी पुण्यवंतालाच मिळतात.

२) संस्कृतार्थ:--
स्वस्य सदाचरणेन जनकं प्रसादयन् पुत्रः, पत्युः हितं इच्छन्ती पत्नी, सङ्कटे समृद्धौ वा सहकारी सुहृद् एते त्रयः सम्बन्धिनः पुण्यकर्मणामेव फलं अस्ति।

३) हिंदी अर्थ-- 
जो अपने अच्छे बर्ताव से अपने पिता को प्रसन्न करें ऐसा पुत्र, सदैव पति का हित चाहनेवाली पत्नी, हमारे सुख में और संकट में हमसे समान तरीके से बर्ताव करनेवाला मित्र, ये तीनों जग मे पुण्य करनेवालों को ही नसीब होतें है।

४) English Meaning-- 
The son who pleases his father by his good behaviour, the wife who always wishes the welfare of her husband, the friend whose behaviour remains unchanged during our period of distress or happiness-- In this world only the doers of meritorious deeds have this trio.

१४३) सम्पत्सु महतां----।।

सम्पत्सु महतां चित्तं 
भवत्युत्पलकोमलम्।
आपत्सु च महाशैल-
शिलासङ्घातकर्कशम्।।

पदच्छेद-- 
सम्पत्सु, महताम्, चित्तम्, भवति, उत्पलकोमलम्, आपत्सु, च, महाशैलशिलासङ्घातकर्कशम्।

शब्दार्थ-- 

१) सम्पत्सु >सम्पद् (स्त्री)--
= ऐश्वर्यात/ वैभवात 
= ऐश्वर्य में
= In wealth 

२) महताम् >महत् (पुं)--
=महान व्यक्तींचे
= महापुरुषों का
= Of the high-souled 

३) चित्तम् >चित्त (नपुं)--
= मन
= मन
= Mind

४) भवति >भू (१प)--
=होते 
= हो जाता है
= Becomes

५) उत्पलकोमलम् >उत्पलकोमल (नपुं, समास:)--
• उत्पलम् इव कोमलम्।
=कमळाप्रमाणे मृदु 
= कमल के फूल जैसा कोमल
= Delicate/tender like the lotus flower.

६) आपत्सु >आपद् (स्त्री)--
=संकटात 
= संकटों मे
= In calamities

७) (अ)--
=आणि 
= और
= And

८) महाशैलशिलासङ्घातकर्कशम् >महाशैलशिलासङ्घातकर्कश (वि, नपुं, समास:)--
• महान् शैल:, महाशैल:।
• महाशैलस्य शिला:, महाशैलशिला:।
• महाशैलशिलानां सङ्घात:, महाशैलशिलासङ्घात:।
• महाशैलशिलासङ्घात: इव कर्कशम्।
= महान पर्वताच्या शिळांप्रमाणे कठीण/ कठोर 
= महापर्वत की शिलाओं जैसा कठिन
= Hard /harsh like the heap of the boulders of a mountain.

प्रश्न
१) सम्पत्सु महतां चित्तं कथं भवति?
२)आपत्सु महतां चित्तं कथम् भवति?

अन्वय--
महतां चित्तं सम्पत्सु उत्पलकोमलम् आपत्सु च  महाशैलशिलासङ्घातकर्कशम् भवति।

अर्थ--

१) मराठी अर्थ–
महान व्यक्तींचे मन ते ऐश्वर्यात असताना कमळाप्रमाणे अतिशय मृदू असते. अर्थात त्यांचे वर्तन सहानुभूतिपूर्ण असते, आणि संकटकाळी ते महाकाय पर्वताच्या पत्थराप्रमाणे कठिण असते. अर्थात ते कठोरपणे कोणत्याही संकटाचा सामना करण्यास समर्थ असते.

२) संस्कृतार्थ:--
महापुरुषाणां यद् मनः समृद्धिकाले कमलमिव मृदु भवति तदेव विघ्नेषु प्राप्तेषु महापर्वतस्य विशालशिलेव  कठोरं भवति।

३) हिंदी अर्थ-- 
ऐश्वर्य मे महापुरुषों का हृदय (दुखी लोगों के प्रति) कमल के फूल के समान कोमल हो जाता है और वही संकटों के समक्ष महापर्वतों की शिलाओं जैसा कठिन हो जाता है।

४) English Meaning-- 
During the times of wealth the mind of the high-souled people becomes tender like the lotus flower. But in the times of calamities, it becomes hard like the heap of boulders in a mountain.

१४२) पापान्निवारयति---।।

पापान्निवारयति योजयते हिताय
गुह्यं च गूहति गुणान् प्रकटीकरोति।
आपद्गतं च न जहाति ददाति काले
सन्मित्रलक्षणमिदं प्रवदन्ति सन्त: ।।

पदच्छेद-- 
पापात्, निवारयति,योजयते,हिताय,गुह्यम्, च, गूहति,गुणान्, प्रकटीकरोति, आपद्गतम्, च, न, जहाति,ददाति, काले,सन्मित्रलक्षणम्, इदम्, प्रवदन्ति,सन्त:।

शब्दार्थ-- 

१) पापात् >पाप (नपुं)--
= पापापासून
= पाप से
= From sin

२) निवारयति >नि+वृ (१०प)--
= दूर करतो
= दूर करता है
= Takes away

३) योजयते > युज् (७ उ, णिजन्तम्)--
= प्रवृत्त करतो
= प्रवृत्त करता है
= motivates,inspires

४) हिताय >हित (नपुं)--
= हित साधण्यासाठी
= हित करनें के लिए
= For doing good, for welfare

५) गुह्यम् >गुह्य (नपुं)--
= गुप्त गोष्ट 
= गोपनीय बात
= Secret

६) गूहति >गुह् (१ प)--
= लपवतो 
= छुपाता है
= Conceals

७) गुणान् >गुण (पुं)--
= गुणांना
= गुणों को
= Good qualities

८) प्रकटीकरोति > प्रकट+कृ (८ प,च्विधातु:)--
= प्रकट करतो 
= प्रकट करता है
= Divulges, makes known

९) आपद्गतम् > आपद्गत (पुं,समास:)--
•आपद: गत:,तम्।
= संकटात सापडलेल्याला 
= संकटो से घिरे हुए को
= One who is beset with calamities

१०) (अ)--
= आणि
= और
= And

११) न जहाति > हा (३प)--
= सोडून देत नाही
= छोडता नही है
= Doesn't forsake

१२) ददाति >दा (३प)--
= देतो
= देता है
= Gives

१३) काले > काल (पुं)--
= योग्य वेळी
= योग्य समय में
= In appropriate times

१४) सन्मित्रलक्षणम् >सन्मित्रलक्षण (नपुं,समास:)--
• सत् मित्रम् सन्मित्रम्।
• सन्मित्रस्य लक्षणम्।
= चांगल्या मित्राचे लक्षण
= अच्छे मित्र का लक्षण
= Sign of a good friend

१५) इदम् > इदयम् (नपुं)--
= हे
= यह
= This

१६) प्रवदन्ति >प्र+ वद् (१प)--
= म्हणतात 
= कहतें है
= Say

१७) सन्त: >सत् (पुं)--
= संत,सज्जन
= संत,सज्जन
= The saints, good people

प्रश्न
१) मित्रं कस्मात् निवारयति?
२) मित्रम् अस्मान् किमर्थं योजयते ?
 ३) मित्रं किं गूहति, किं प्रकटीकरोति?
 ४) तत् कं न त्यजति?

अन्वय--
 (सन्मित्रम् अस्मान् ) पापात् निवारयति,हिताय योजयते, (अस्माकं ) गुह्यं गूहति, गुणान् प्रकटीकरोति च। आपद्गतं (मित्रं) च न जहाति,काले ददाति। इदं सन्मित्रलक्षणम् (इति) सन्त: प्रवदन्ति।

अर्थ--

१) मराठी अर्थ–
पापापासून आपल्याला दूर करतो, कल्याणकारक गोष्ट करण्याची प्रेरणा देतो, रहस्य झाकून ठेवतो आणि आपले गुण प्रकट करतो. आपण संकटात सापडल्यावर आपल्याला कधीही सोडून देत नाही, आणि गरजेच्या वेळी मदत करतो. हे चांगल्या मित्राचे लक्षण आहे असे सज्जन लोक सांगतात.

२) संस्कृतार्थ:--
सन्मित्रम् अस्मान् पापाचरणात् निवारयति, हितकारिणि कर्मे नियोजयति, अस्माकं रहस्यं गोपयति,गुणान् च प्रकाशयति। यदि वयं सङ्कटग्रस्ता: तर्हि अस्मान् न त्यजति , आवश्यकतानुसारं धनादिकं च ददाति। एतत् सर्वं सन्मित्रस्य लक्षणम् अस्ति इति सतां मतम्।

३) हिंदी अर्थ-- 
सच्चा दोस्त हमे पापाचरण से परावृत्त करता है, कल्याणकारक कर्म करने के लिए प्रेरित करता है। हमारी गोपनीय बातें छुपाकर हमारे गुण ही लोगों के सामने प्रकट करता है। जब हम संकटों से घिरे होतें हैं तब हमारा साथ छोडता नही। हमे आवश्यकता पडनेपर साह्य करता है। यह सब सन्मित्र का लक्षण है ऐसा संत कहते हैं।

४) English Meaning-- 
A true friend takes you away from sinful conduct and motivates you to do good. He conceals your secrets and divulges our good qualities only. He never forsakes us in the time of calamities and also helps us in need. The good people say that these are the characteristics of a good friend.


१४१) आरम्भगुर्वी--------।।

आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण
लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात्।
दिनस्य पूर्वार्धपरार्धभिन्ना
छायेव मैत्री खलसज्जनानिम्।।

पदच्छेद-- 
आरम्भगुर्वी , क्षयिणी, क्रमेण, लघ्वी, पुरा, वृद्धिमती , च , पश्चात्, दिनस्य, पूर्वार्धपरार्धभिन्ना, छाया, इव, मैत्री, खलसज्जनानाम्।

शब्दार्थ-- 
१) आरम्भगुर्वी >आरम्भगुरु(वि) स्त्रियां आरम्भगुर्वी (समास:)--
• आरम्भे गुर्वी।
= सुरवातीला मोठी 
= शुरुआत में बडी
= Big in the beginning.

२) क्षयिणी >क्षयिन् (वि) --स्त्रियां क्षयिणी।
=नष्ट होते
= क्षय पानेवाली
= Eroding/waning away

३) क्रमेण (अ)--
= क्रमशः 
= क्रमश:
= Gradually/by degrees

४) लघ्वी >लघु (वि)--स्त्रियां लघ्वी।
=लहान 
= छोटी
= Small

५) पुरा (अ)--
=पूर्वी 
= पहले
= Before

६) वृद्धिमती >वृद्धिमत् (वि)--स्त्रियां वृद्धिमती
=वृध्दिंगत होणारी/ वाढणारी
= बढनेवाली
= Growing/getting bigger

७) पश्चात् (अ)--
=नंतर 
= बाद में
= Afterwards

८) दिनस्य >दिन (पुं)--
= दिवसाच्या 
= दिन के
= Of the day

९) पूर्वार्धपरार्धभिन्ना (वि, स्त्री,समास:)--
• पूर्वम् अर्धं पूर्वार्धम्।
• परम् अर्धं परार्धम्।
• पूर्वार्धं च परार्धं च पूर्वार्धपरार्धे।
• पूर्वार्धपरार्धयो: भिन्ना, पूर्वार्धपरार्धभिन्ना:।
=पूर्वार्धात व उत्तरार्धात
= पूर्वार्ध और उत्तरार्ध में भिन्न
= Different in the first and second halves.

१०) छाया (अ)--
=सावली 
= छाया
= Shade

११) इव (अ)--
=प्रमाणे 
= जैसी
= Like/similar

१२) मैत्री (स्त्री)--
=मैत्री/ स्नेह 
= मित्रता
= Friendship

१३) खलसज्जनानाम् >खलसज्जन (पुं,समास:)-
• खलाच सज्जना: च, खलसज्जना:, तेषाम्।
=दुष्ट व सज्जन प्रवृत्तीच्या लोकांचा
= दुष्ट और सज्जन पुरुषों की
= Of the crooked and the righteous people (respectively)

प्रश्न--
१) कै: सह मैत्री अत्र उल्लिखिता ?
२) दिनस्य पूर्वार्धे कीदृशी छाया दृश्यते? 
३) दिनस्य परार्धे कीदृशी छाया दृश्यते? 
४) सुभाषितकारः मैत्र्याः तुलनां कया सह करोति?

अन्वय--
आरम्भगुर्वी क्रमेण क्षयिणी, पुरा लघ्वी दिनस्य पश्चात् वृद्धिमती च, (दिनस्य) पूर्वार्धपरार्धभिन्ना छाया इव खलसज्जनानाम् मैत्री (अस्ति)।

अर्थ--

१) मराठी अर्थ–
सकाळी सावली प्रथम मोठीअसते व नंतर क्रमाक्रमाने लहान होत जाते, तशीच दुष्टांची मैत्री सुरवातीला जास्त असते व नंतर क्रमाक्रमाने ती कमी होत जाते. याउलट जशी दुपारनंतर आधी छोटी असणारी सावली हळूहळू मोठी होत जाते, त्याप्रमाणे सुरुवातीला लहान असलेली सज्जनाची मैत्री नंतर वाढत जाते. अशाप्रकारे दिवसाच्या पूर्व आणि उत्तरभागात भिन्न असलेल्या सावलीसारखी दुर्जनाची आणि सज्जनाची मैत्री असते.

२) संस्कृतार्थ:-- 
प्रातःकाले छाया प्रथमम् गुर्वी अस्ति अनन्तरं क्रमेण लघ्वी भवति। मध्याह्नादनन्तरं लघ्वी छाया क्रमेण वृद्धिमती भवति। प्रातःकालस्य छायेव दुर्जनानां सख्यमस्ति। प्रथमं दृढं सख्यम् अनन्तरं क्रमेण नश्यति। दिनस्य परार्धस्य छायेव मैत्री सज्जनानां वर्तते। पूर्वः अल्पस्नेहः गच्छता कालेन दृढ: भवति।

३) हिंदी अर्थ-- 
परछाई जैसे दिन के पूर्वार्ध मे आरम्भ मे छोटी होकर क्रमश: बढती जाती है और उत्तरार्ध में छोटी दिखनेवाली होकर बाद में बढती जाती है वैसा ही अंतर खल पुरुषों और सज्जनों की मित्रता में होता है। दुष्टों की मित्रता पहले बडी दिखती है मगर बाद मे क्रमश: कम होते जाती है। सज्जनों की मित्रता पहले कम दिखती है और बाद मे बढते चली जाती है।

४) English Meaning-- 
The friendship of the crooked and the righteous differs like that shadow which is larger in the beginning and goes on gradually decreasing in the first half of the day and that which is small in the beginning and goes on increasing afterwards in the second half of the day. Friendship with the crooked is big in the beginning but gradually wanes away whereas that with the good people seems small in the beginning but afterwards goes on increasing gradually.

१४०) सिंह: शिशुरपि-----।।

सिंह: शिशुरपि निपतति 
मदमलिनकपोलभित्तिषु गजेषु।
प्रकृतिरियं सत्त्ववतां
न खलु वयस्तेजसो हेतु:।।

पदच्छेद-- 
सिंह:, शिशु:,अपि, निपतति, मदमलिनकपोलभित्तिषु, गजेषु, प्रकृति:, इयम्, सत्त्ववताम्, न, खलु, वय:, तेजस:, हेतु:।

शब्दार्थ-- 

१) सिंह: >सिंह (पुं)--
= सिंह 
= सिंह
= Lion

२) शिशु: >शिशु (पुं)--
=छावा 
= शावक
= Young in age/Of a tender age

३) अपि (अ)--
= सुध्दा 
= भी
= Even if

४) निपतति >नि+पत् (१प)--
= हल्ला करतो 
= हमला करता है
= Attacks/pounces on

५) मदमलिनकपोलभित्तिषु >मदमलिनकपोलभित्ति (वि, पुं,समास:)--
• मदेन मलिना, मदमलिना। 
• कपोल: एव भित्ति:, कपोलभित्ति:।
• मदमलिना कपोलभित्ति: येषां ते, मदमलिनकपोलभित्तय:, तेषु।
= ज्यांचे गाल मदस्रावाने मलिन झाले आहे अशा
= मदस्राव से जिनके गाल मलिन हो गये है ऐसे
= On those whose cheek-walls  are dirty with the ichor (a fluid that flows from the elephant's cheek- glands during its coming of age period)

६)  गजेषु > गज(पुं)--
=हत्तीच्या 
= हाथीयों पर
= On the Elephants.

७) प्रकृति: >प्रकृति (स्त्री)--
=स्वभाव 
= स्वभाव
= Nature

८) इयम् >इदम् (स्त्री)--
= हा
= यह
= This 

९) सत्त्ववताम् >सत्त्ववत् (पुं)
=शूरांचा
= पराक्रमी जनों का
= Of the valient/brave

१०) (अ)--
=नाही 
= नही
= (Is) not

११) खलु (अ)--
=खरोखरच 
= सचमुच
= Certainly

१२) वय: > वयस् (नपुं)--
=वय
= उम्र
= Age

१३) तेजस: >तेजस् (नपुं)--
= शौर्याचे
= शौर्य का
=Of valour

१४) हेतु: >हेतु (पुं)--
=कारण 
= कारण
= Cause.

प्रश्न--
१) सिंहशिशुः कुत्र निपतति?
२) किं तेजसः हेतुः कदापि न भवति?

अन्वय--
 सिंह: शिशु: अपि मदमलिनकपोलभित्तिषु गजेषु  निपतति। सत्त्ववताम्  इयम्  प्रकृति:। वय: खलु तेजस: हेतु: न।

अर्थ--

१) मराठी अर्थ–
सिंहाचा छावासुध्दा मदोन्मत्त हत्तींवर झडप घालतो.शूरांचा हा स्वभावच असतो. शूरांना पराक्रम गाजविण्यासाठी खरोखरच वय हे कारण कधीच नसते.

२) संस्कृतार्थ:--
सिंहस्य शिशुरपि गजस्य मदमलिनायां कपोलभित्तौ प्रहरति। एषा एव मूलप्रकृतिः मनःस्विन:। तेजसः (पराक्रमस्य) कारणं वयः कदापि नास्ति।

३) हिंदी अर्थ-- 
सिंह बछडे की उम्र का होने पर भी मदोन्मत्त हाथियों पर झपटता है। सचमुच पराक्रमी पुरुषों के लिए उम्र शौर्य का कारण नही होती।

४) English Meaning-- 
A lion, even he be of a tender age attacks the mighty elephants whose cheek-walls are dirty with the secretion of ichor. This bravery is the inborn nature of the valiant. Indeed, age is never the cause of (immaterial in case of) valour.


१३९) एते सत्पुरुषा:------।।

एते सत्पुरुषा: परार्थघटका: स्वार्थं परित्यज्य ये
सामान्यास्तु परार्थमुद्यमभृता: स्वार्थाविरोधेन ये।
तेऽमी मनुष्यराक्षसाः परहितं स्वार्थाय निघ्नन्ति ये
ये निघ्नन्ति निरर्थकं परहितं ते के न जानीमहे।।

पदच्छेद-- 
एते, सत्पुरुषा:,परार्थघटका:, स्वार्थम्, परित्यज्य, ये, सामान्या:, तु, परार्थम्, उद्यमभृता:, स्वार्थाविरोधेन , ये, ते, अमी, मनुष्यराक्षसा:, परहितम्, स्वार्थाय, निघ्नन्ति, ये, ये , निघ्नन्ति , निरर्थकम्, परहितम्, ते, के, न, जानीमहे। 

शब्दार्थ-- 

१) एते >एतद् (पुं)--
= हे
= ये
= These

२) सत्पुरुषा: > सत्पुरुष (पुं)--
=सत्पुरुष 
= सत्पुरुष
= Saintly/noble persons

३) परार्थघटका: >परार्थघटक (पुं,समास:)--
• परस्मै अर्थ:, परार्थ:।
• परार्थं घटयन्ति इति, परार्थघटका:।
= इतरांच्या हितासाठी झटणारे 
= दूसरों का हित करनेवाले
= Engaged in benevolent/chivalrous deeds.

४) स्वार्थम् >स्वार्थ (पुं)--
=स्वतः चे कल्याण 
= निजी स्वार्थ
= One's own good/welfare

५) परित्यज्य >परि+त्यज् (१प)--
= सोडून देणे
= त्यागकर
= Abandoning/forsaking

६) ये >यद् (पुं)--
=जे
= जो
= Who

७) सामान्या: >सामान्य (पुं)--
=सामान्य 
= सामान्य लोग
= The generality

८) तु (अ)--
=आणि 
= और
= And

९) परार्थम् (अ,समास:)--
• परस्मै इति।
=इतरांच्या हितासाठी 
= दूसरों के हित के लिए
= For the sake of others

१०) उद्यमभृत: > उद्यमभृत् (वि,समास:)--
• उद्यमं बिभ्रति ते।
=कार्यमग्न होतात 
= कार्यमग्न होते हैं
= Are engaged in work

११) स्वार्थाविरोधेन >स्वार्थाविरोध (अ,समास:)--
• स्वस्य अर्थ:, स्वार्थ:।
• न विरोध:, अविरोध:।
• स्वार्थस्य अविरोध:, तेन।
= स्वार्थास विरोध न करता 
= स्वार्थ की हानी किये बिना
= In the manner which is not inimical to one's own good.

१२) ते >तद् (पुं)--
=ते
= वे
= Those

१३) अमी >अदस् (पुं)--
=हे
= ये
= These

१४) मनुष्यराक्षसा: > मनुष्यराक्षस (पुं,समास:)--
• मनुष्या: च ते राक्षसा: च।
=मानवी रुपातील राक्षस 
= मनुष्य के रूपवाले राक्षस
= Monsters in human form 

१५) परहितम् >परहित (नपुं,समास:)--
• परस्य हितम्।
=दुसऱ्याचे हित
= दूसरे का हित
= Good of others

१६) स्वार्थाय >स्वार्थ (पुं)--
=स्वतः च्या कल्याणासाठी 
= निजी स्वार्थ के लिए
= For one's own welfare

१७) निघ्नन्ति >नि+हन् (२प)--
=हानी करतात 
= नष्ट करते हैं
= Destroy

१८) निरर्थकम् (अ,समास:)--
• निर्गत: अर्थ: (प्रयोजनं) यस्मात् तत्।
=निष्कारण 
= निष्कारण
= Without reason

१९) के >किम् (पुं)--
=कोण
= कौन
= Who

२०)  न जानीमहे >ज्ञा(९आ)--
= (आम्हाला) कळत नाही 
= ( हम) नही जानते
= We (don't) know

प्रश्न--
१) सत्पुरुषाः किं परित्यज्य परार्थघटकाः सन्ति?
२) के सामान्याः पुरुषाः सन्ति?
३) के मनुष्यराक्षसा: सन्ति?
४) केभ्यः सुभाषितकारः उपमां दातुं न शक्नोति?

अन्वय--
 एते स्वार्थम् परित्यज्य परार्थघटका: सत्पुरुषा: (सन्ति)। ये स्वार्थाविरोधेन परार्थम् उद्यमभृता: (ते)   सामान्या: (सन्ति)। ये तु स्वार्थाय परहितं निघ्नन्ति ते अमी मनुष्यराक्षसा: (सन्ति)। ये तु निरर्थकं परहितं निघ्नन्ति ते के न जानीमहे। 

अर्थ--

१) मराठी अर्थ--
जे स्वहिताकडे दुर्लक्ष करून इतरांच्या हितासाठी झटतात ते सत्पुरुष होय.जे स्वतः च्या हितास विरोध करीत नाहीत आणि इतरांच्या हितासाठी पण कार्यरत राहाणारे ते सामान्य होत. जे स्वार्थासाठी दुसऱ्याच्या हिताला बाधा आणतात ते मनुष्यरूपी राक्षस होत.परंतु जे कोणत्याही कारणाशिवाय इतरांच्या हिताला बाधा आणतात त्याना काय म्हणावे हेच कळत नाही!

२) संस्कृतार्थ:--
ये स्वार्थं त्यक्त्वा परार्थं कुर्वन्ति ते सत्पुरुषाः सन्ति। ये निजहितस्य हानिम् अकृत्वा परार्थं यथाशक्ति कुर्वन्ति ते सामान्या:। ये स्वार्थं साधयितुं परेषां हानिं कुर्वन्ति ते मनुष्यरुपेण विद्यमाना: राक्षसाः एव। किन्तु ये अकारणमेव परपीडां कुर्वन्ति तेषां कृते का संज्ञा देया इति न जानीमः।
.
३) हिंदी अर्थ-- 
वे सत्पुरुष कहलाते है जो स्वार्थ को छोडकर केवल दूसरों का हित करते है। जो निजी स्वार्थ की हानी किये बिना दूसरों के लिए कार्यमग्न होते है उनको सामान्य लोग कहा जा सकता है। निजी स्वार्थ के खातिर जो दूसरों के हित का नाश करते है वे मनुष्यरूपधारी राक्षस कहे जाते है। लेकिन जो बिना कारण ही दूसरों के हित का नाश करते हैं उनको क्या कहें ये हमारी समझ मे नही आता।

४) English Meaning-- 
Those are sainty persons who are engaged in charitable work even at the expense of their own welfare. The generality are those who are engaged in benevolent actions without damaging their own good. Those are the monsters in human form who destroy other peoples' good for their own welfare. But those who destroy others' good for no reason at all , we don't know what they should be called.

१३८) यस्मिन्यथा वर्तते----।।

यस्मिन्यथा वर्तते यो मनुष्य-
स्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्म:।
मायाचारो मायया वर्तितव्य:
साध्वाचार: साधुना प्रत्युपेय:।।

पदच्छेद--
यस्मिन् ,यथा, वर्तते, य:, मनुष्य:, तस्मिन्, तथा, वर्तितव्यम्, स:,धर्म:, मायाचार:,मायया, वर्तिततव्य:, साध्वाचार:, साधुना, प्रत्युपेय:।

शब्दार्थ-- 

१) यस्मिन् >यद् (पुं)--
= ज्याच्या बरोबर 
=  जिसके साथ
= In whose case/with whomsoever

२) यथा (अ)--
=ज्या प्रमाणे 
= जिस तरह से
= In which manner

३) वर्तते >वृत् (१आ)--
= वागतो 
= बर्ताव करता है
= Behaves

४) य: >यद् (पुं)--
= जो 
= जो
= Whoever

५) मनुष्य: > मनुष्य (पुं)--
=मनुष्य 
= मनुष्य
= A man

६) तस्मिन् >तद् (पुं)--
=त्याच्या बरोबर 
= उसके साथ
= In case of that person

७) तथा (अ)--
=त्याप्रमाणेच 
= उसी तरह से
= In the like manner

८) वर्तितव्यम् >वर्तितव्य (वि,नपुं)--
= वागावे 
= बर्ताव करना चाहिए।
= Should behave

९) स: >तद् (पुं)--
=तो 
= वह
= That

१०) धर्म: >धर्म (पुं)--
=योग्य वर्तणुकीचा नियम 
= धर्म है
= Duty/rule of appropriate conduct

११) मायाचार: >मायाचार (पुं,समास:)--
• मायया आचार:।
= धूर्त वर्तनाबाबत 
= छलावे के बारे में
= Cunning/deceitful behaviour

१२) मायया >माया (स्त्री)--
= धूर्तपणे
= छलावे से
= by deceit

१३) वर्तितव्य: >वर्तितव्य (वि, पुं)---
=वागले पाहिजे 
= बर्ताव करना चाहिए
= Should be dealt with

१४) साध्वाचार: >साध्वाचार (पुं,समास:)--
• साधु: आचार:।
= सौजन्यपूर्ण वागणुकीस
= सौजन्यपूर्ण व्यवहार को
= Good conduct

१५) साधुना >साधु (पुं)--
= चांगल्या वागणुकीने 
= सज्जनता से
= By good

१६) प्रत्युपेतव्य:> प्रत्युपेतव्य(वि) >प्रति+उप+इ (२प)--
= प्रतिक्रिया द्यावी 
= उत्तर देना चाहिए।
= Should be reciprocated

प्रश्न--
१) सुभाषितकारेण वर्तनविषये कः धर्मःउक्तः? 
२)मनुष्येण मायाचारःकथं   वर्तितव्यः?
३) साधुना किं प्रत्युपेयः?

अन्वय--
य: मनुष्य: यस्मिन् यथा वर्तते तस्मिन् तथा वर्तितव्यं स: धर्म:। मायया मायाचार: वर्तितव्य:, साधुना साध्वाचार: प्रत्युपेय:।

अर्थ--

१) मराठी अर्थ--
समोरचा मनुष्य आपल्या बरोबर ज्या प्रकारे वागतो त्याच्याशी तसेच वागले पाहिजे.धूर्तपणे वागणाऱ्याशी आपणही महाधूर्तपणे वागले पाहिजे.आणि सदाचरणी मनुष्याशी चांगल्या प्रकारे वागले पाहिजे थोडक्यात काय तर रामदास स्वामींनी सांगितले आहे त्याप्रमाणेच "खटासी व्हावे खट उध्दटासी उध्दट" हाच योग्य वर्तन नियम होय.

२) संस्कृतार्थ:-- 
यथा अन्यस्य अस्माभिः सह व्यवहारः वर्तते तथैव  मनुष्येण तस्मिन् वर्तितव्यम्। मायाचारं  मायया व्यवह्रियते। सौजन्ये  साध्वाचारेण व्यवहर्तव्यम् ।

३) हिंदी अर्थ-- 
जो जिसके साथ जैसा बर्ताव करता है उसके साथ उसी तरह से बर्ताव करना यह धर्म है। छलावे को छलावे से ही उत्तर देना चाहिए और सौजन्यपूर्ण बर्ताव को सज्जनता से।

४) English Meaning-- 
In whatever manner a man behaves with whomsoever; he should be treated in the same manner, this is the rule of appropriate conduct. Deceitful behaviour should be reciprocated by deceit and good conduct by candidacy.


१३७) यथा यथा हि-----।।

यथा यथा हि पुरुषो
नित्यं शास्त्रमवेक्षते।
तथा तथा विजानाति
विज्ञानमथ रोचते।।

पदच्छेद--
यथा,यथा,हि , पुरुष:, नित्यम्, शास्त्रम्, अवेक्षते, तथा,तथा, विजानाति, विज्ञानम्, अथ, रोचते।

शब्दार्थ-- 

१) यथा (अ) --द्विरुक्तम्।
= जसे
= जैसे
= Just as

२) हि (अ)--
= निश्चितपणे 
= ही
= Certainly

३) पुरुष: >पुरुष (पुं)--
= मनुष्य 
= पुरुष 
= Man

४) नित्यम् (अ)--
=नेहमी
=हमेशा
= Always/continually

५) शास्त्रम् >शास्त्र (नपुं)-
=शास्त्र 
=शास्त्र
= Scriptures

६) अवेक्षते >अव + ईक्ष् (१आ)--
=अभ्यासतो
=अभ्यास करते है
= Peruses/studies 

७) तथा (अ)--द्विरुक्तम्
=त्याच प्रमाणे 
=वैसे ही
= Even so

८) विजानाति >वि+ज्ञा (९प)--
= अधिकाधिक जाणतो 
=अत्यधिक जानता है
= Knows better

९) विज्ञानम् >विज्ञान (नपुं)--
=सखोल ज्ञान 
=विज्ञान ( विशिष्ट ज्ञान / भौतिकता या हमेशा बदलनेवाले सिद्धांत )
= Better/deep knowledge

१०) अथ (अ)--
=नंतर 
=बाद में
= Afterwards/then

११) रोचते > रुच् (१आ)--
=आवडते 
=अच्छे लगते है 
= Likes

प्रश्न--
१) पुरुषःनित्यं किम् अवेक्षते?  
२)पुरुषस्य रुचिः कस्मिन् वर्धते?

अन्वय-- 
यथा यथा हि पुरुष: नित्यं शास्त्रम् अवेक्षते तथा तथा स: शास्त्रं (विजानाति)। अथ तस्मै विज्ञानं रोचते।

अर्थ--

१) मराठी अर्थ--
मनुष्य जसजसे शास्त्राध्ययन करीत जातो तसतसे त्याला अधिकाधिक शास्त्रज्ञान प्राप्त होते आणि त्यामुळे त्यांची शास्त्राध्ययनातील रुची वाढत जाते.

२) संस्कृतार्थ:--
यथा यथा हि पुरुष: नियमेन शास्त्राध्ययनं करोति तथा तथा स: क्रमेण शास्त्रस्य विशेषं ज्ञानम् अधिगच्छति।  तस्य रुचिः विशेषज्ञाने वर्धते च।

३) हिंदी अर्थ--
मनुष्य जैसे जैसे शास्त्र का अध्ययन करता है वैसे वैसे उसको शास्त्र का विशेष ज्ञान प्राप्त होता है और विशेष ज्ञान में उसकी रुचि बढ़ती जाती है ।

४) English Meaning--
Just as a man goes on studying the scriptures continually, even so he gets to know them better. And then the better understanding gives rise to increase in his  interest in this study.

१३६) काल: कर्षति------।।

काल: कर्षति भूतानि
काल: संहरते प्रजा:।
काल: सुप्तेषु जागर्ति
कालो हि दुरतिक्रम:।।

पदच्छेद-- 
काल:, कर्षति, भूतानि, काल:, संहरते, प्रजा:, काल:, सुप्तेषु, जागर्ति, काल:, हि, दुरतिक्रम:।

शब्दार्थ-- 

१) काल: > काल (पुं)--
= काळ ( मृत्यू)
= काल/समय
= Time

२) कर्षति > कृष् (१प)--
= ओढून नेत आहे 
= खींच लेता है
= Drags

३) भूतानि > भूत (नपुं)--
= जीवमात्रांना
=समस्त जीवों को/समस्त प्राणीयों को
= Embodied beings

४) संहरते >सम् + हृ-हर् (१प)--
=मारतो सुध्दा 
=मारता भी है
= Annihilates/destroys 

५) प्रजा: > प्रजा(स्त्री)--
=प्रजेला 
=प्रजा को /सभी जीवों को
= Beings

६) सुप्तेषु >सुप्त (वि,पुं)--
=सर्व झोपलेले असताना 
=सभी सोते है तब
= In the midst of the sleepers

७) जागर्ति >जागृ (२प)--
=एकटाच जागा असतो
=अकेला जागता है
= Remains awake

८) हि (अ)--
= खात्रीने 
=ही
= Certainly

९) दुरतिक्रम: > दुरतिक्रम (वि, पुं)--
= बदलणे कठीण आहे 
= बदलना मुष्किल है
= Difficult to transcend

प्रश्न--
१) कः भूतानि कर्षति?
२) कालः काः संहरते?
३) कालः केषु जागर्ति?
४) दुरतिक्रमः कः अस्ति ?

अन्वय-- 
काल: भूतानि कर्षति। काल: प्रजा: संहरते। काल: सुप्तेषु जागर्ति। काल: हि दुरतिक्रम: (अस्ति)।

अर्थ--

१) मराठी अर्थ–
काळ ( मृत्यू) सर्व सजीवांना ओढून नेत आहे.तोच सर्व सजीवांना मारतो.जेंव्हा सर्व सजीव झोपलेले असतात तेंव्हा तो काळच फक्त जागा असतो.काळाला बदलणे,त्यावर मात करणे कठीण आहे.

२) संस्कृतार्थ:--
काल: भूतानि कर्षति। काल: प्रजा: नाशयति। काल: सुप्तेषु जागर्ति। कालं अतिक्रमितुम् अशक्यमेव।

३) हिंदी अर्थ–
काल सभी जीवों को खींच कर ले जाता है , वो ही सभी जीवों को मारता है , सभी जीव जब सोये हुए रहते है यह अकेला जागता है और काल को बदलना  मुष्किल है ।

४) English Meaning-- 
Time drags all embodied beings, He annihilates them. He is the one who is awake amidst all sleepers. Certainly He is difficult to transcend.

१३५) आगमानां हि ----------।।

आगमानां हि सर्वेषाम्
आचार: श्रेष्ठ उच्यते।
आचारप्रभवो धर्मो
धर्मादायुर्विवर्धते।।

पदच्छेद--
आगमानाम्, हि, सर्वेषाम्, आचार:, श्रेष्ठ:, उच्यते, आचारप्रभव:, धर्म:, धर्मात्, आयु:, विवर्धते।

शब्दार्थ-- 

१) आगमानाम् >आगम (पुं)--
= शास्त्रामध्ये 
= शास्त्रों में
= Among the scriptures (scriptural duties)

२) हि (अ)--
=निश्चितपणे 
=ही/निश्चितता से / स्वाभाविकता से
= Certainly

३) सर्वेषाम् >सर्व (पुं)--
= सर्वांमध्ये 
=सब के बीच/सब में
= Among all

४) आचार: >आचार (पुं)--
=वर्तन नियम 
=आचार/बर्ताव के नियम/आचरण के नियम या व्यवहार के नियम या अनुष्ठान के नियम
= Righteous conduct

५) श्रेष्ठ: >श्रेष्ठ (पुं)---
=श्रेष्ठ 
=श्रेष्ठ
= Excellent

६) उच्यते >वच् (२प,कर्मणि)--
= म्हटले जाते 
= कहा जाता है
=  Is called

७) आचारप्रभव: >आचारप्रभव (वि,पुं,समास:)--
• आचारात् प्रभवति इति।
=सदाचरण 
=सदाचरण या सदाचार या उत्तम व्यवहार या अनुष्ठान से निर्मित
= That which is born of good conduct

८) धर्म: >धर्म (पुं)--
= धर्माचरण 
= धर्माचरण
= Religious merit

९) धर्मात् > धर्म (पुं)--
=धर्माद्वारे 
=धर्मद्वारा
= From the religious merit

१०) आयु: > आयुस् (नपुं)--
=आयुष्य/ जीवन 
=आयुष्य/जीवन
= Life

११) विवर्धते >वि+ वृध् (१आ)--
=वाढते 
=बढ़ता है
= Extends/lengthens

प्रश्न--
१) सर्वेषाम् आगमानां कः श्रेष्ठः?
२) धर्मः कीदृशः भवति?
३) कस्मात् आयुः विवर्धते ?

अन्वय-- 
सर्वेषाम् आगमानां आचार: हि श्रेष्ठ: उच्यते।धर्म: आचारप्रभव: (अस्ति)। धर्मात् आयु: विवर्धते।

अर्थ--

१) मराठी अर्थ–
सर्व शास्त्रांमध्ये सदाचरण हेच सर्वश्रेष्ठ आहे असे सांगितले जाते, कारण सदाचरणातूनच धर्म निर्माण होतो जो मनुष्याची आयुर्मर्यादा वाढवितो
.
२) संस्कृतार्थ:--
सर्वेषाम् आगमानां आचार: हि श्रेष्ठ: उच्यते।धर्म: आचारात् प्रभवति। धर्मात् आयु: विवर्धते।

३) हिंदी अर्थ–
सभी शास्त्रों में सदाचार ही सर्वश्रेष्ठ है ऐसा कहा जाता है क्यों की सदाचार से ही धर्माचरण की निर्मिती होती है जिससे मनुष्यमात्र की आयुष्य की वृद्धी होती है।

४) English Meaning-- 
Among all scriptural duties, good conduct is said to be the most excellent because it produces religious merit which in tern certainly lengthens the span of life.

१३४) अहिंसा सत्यवचनं--।

अहिंसा सत्यवचनं
सर्वभूतेषु चार्जवम्।
क्षमा चैवाप्रमादश्च
यस्यैते स सुखी भवेत्।।

पदच्छेद--
अहिंसा, सत्यवचनम्, सर्वभूतेषु, च,आर्जवम्, क्षमा, च,एव, अप्रमाद:, च, यस्य, एते, स:, सुखी, भवेत्।

शब्दार्थ-- 

१) अहिंसा (स्त्री)--
= अहिंसा 
= अहिंसा
= Non-violence

२) सत्यवचनम् >सत्यवचन (नपुं, समास:)--
• सत्यस्य वचनम्।
=खरे बोलणे 
=सत्य वचन /सत्य बोलना
= Truthfulness

३) सर्वभूतेषु >सर्वभूत (नपुं,समास:)---
• सर्वाणि भूतानि, तेषु।
= सर्व प्राणीमात्रांना 
=सभी जीवों को / सभी प्राणीमात्र को
= Towards all beings

४) (अ)--
=आणि 
=और
= And

५) आर्जवम् > आर्जव (नपुं)--
= सरलता
= सीधापन/ऋजुता/सरलता
=  Straightforward attitude

६) क्षमा (स्त्री)--
=क्षमाशीलता 
=क्षमा
= Fortitude

७) एव (अ)--
=निश्चितपणे 
=निश्चितता से
= Certainly

८) अप्रमाद: >अप्रमाद (पुं)--
= कर्तव्य परायणता
=प्रमादहीनता/होशोहवास/जागरुकता
= Non-negligence of duties

९) यस्य >यद् (पुं)--
=ज्याच्या 
=जिसके
= Whose

१०) एते >एतद्(पुं)--
=हे
=यह
= These

११) स: >तद् (पुं)--
=तो 
=वह
= He

१२) सुखी >सुखिन् (वि, पुं)--
=आनंदी/ समाधानी 
=सुखी/समाधानी
= Happy

१३) भवेत् >भू (१प)---
=होतात 
=होते है
= Will become.

प्रश्न--
१) सर्वभूतेषु किं भवेत्?
२) कः सुखी भवति?

अन्वय-- 
अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतेषु आर्जवं च क्षमा च अप्रमाद: एव च --एते यस्य (भवन्ति) स: सुखी भवेत्।

 ✓ अर्थ--

१) मराठी अर्थ--
ज्याच्या अंगी अहिंसा, खरे बोलणे, सर्व प्राणिमात्रांच्या प्रती संवेदनशीलता, क्षमाशीलता व कर्तव्यपरायणता हे गुण असतात तो मनुष्य निश्चितपणे समाधानी असतोच.

२) संस्कृतार्थ:-- 
अहिंसा, सत्यपरायणता, सर्वभूतेषु कपटरहितं वर्तनं क्षमाशीलता, कर्तव्यपालने दक्षता एते यस्य गुणा: सन्ति स: मनुष्य: जगति सुखं प्राप्नोति।

३) हिंदी अर्थ--
जिसके पास अहिंसा , सत्यवचन , ऋजुता या सरलता, क्षमाशीलता और प्रमादहीनता या जागरुकता यह गुण रहते है वह मनुष्य निश्चित ही सुखी रहता है ।

४) English Meaning--
Non-violence, teuthfulness, straightforward attitude towards all beings, fortitude, and non-negligence of duties-- one who has these, will become happy in this world.


१३३) अहन्यहनि भूतानि----।।

अहन्यहनि भूतानि
गच्छन्तीह यमालयम्।
शेषा: स्थिरत्वमिच्छन्ति
किमाश्चर्यमत: परम्।।

पदच्छेद-- 
अहनि, अहनि, भूतानि, गच्छन्ति, इह, यमालयम्, शेषा:, स्थिरत्वम् , इच्छन्ति, किम्, आश्चर्यम्, अत:,परम्।

शब्दार्थ-- 
१) अहनि > अहन् (नपुं)-- द्वि: आवृतम् ।
= दररोज 
= रोज रोज / हर रोज
= Everyday

२) भूतानि >भूत (नपुं)--
=सजीव प्राणी 
=सजीव जीव 
= Embodied beings

३) गच्छन्ति > गम् (१प)--
= जातात 
=जाते है 
= Go

४) इह (अ)--
=या जगात 
=इस जगत में
= In this world

५) यमालयम् >यमालय (पुं,समास:)--
• यमस्य आलय:, तम्।
=यमाचे घर/ मृत्युलोक 
=यम के घर या मृत्युलोक में
= Abode of Yama, the god of death.

६) शेषा: >शेष (पुं)--
=उरलेले 
=बाकी रहे हुए
= The remaining

७) स्थिरत्वम्  >स्थिरत्व (नपुं)--
=स्थैर्य 
=स्थैर्य
= Stability

८) इच्छन्ति >इच्छ् (६प)--
= इच्छा करतात 
=इच्छा करते है / मानस रखते है 
= Desire

९) किम् (अ)--
=काय 
=क्या
= What

१०) आश्चर्यम् >आश्चर्य (नपुं)--
=आश्चर्य 
=आश्चर्य
= Wonder

११) अत:(अ) परम् (अ)---
= त्यापेक्षा अधिक 
= उससे भी अधिक
=  More then that

प्रश्न--
१) प्रतिदिनं कानि यमस्य आलयं गच्छन्ति?
२) शेषाः जिविताः किम् इच्छन्ति?
३) अस्मिन् लोके किं परमम् आश्चर्यम्?

अन्वय-- 
भूतानि इह अहनि अहनि यमालयं गच्छन्ति। अत: परं किम् आश्चर्यं (यत् ) शेषा: स्थिरत्वम् इच्छन्ति।

अर्थ--

१) मराठी अर्थ--
दररोज या पृथ्वीवरील सजीव प्राणी मृत्युलोकी जात आहेत तरीसुद्धा उरलेले सजीव जणू काही या जगात आपलं अस्तित्व कायम स्वरुपी आहे असे समजतात या पेक्षा अधिक आश्चर्यकारक गोष्ट ती कोणती?

२) संस्कृतार्थ:- 
प्रतिदिनं  भूतानि यमस्य आलयं गच्छन्ति। शेषा: जीविताः अस्मिन् लोके एव स्थिरत्वम्  इच्छन्ति। किम् परमं आश्चर्यम् !

३) हिंदी अर्थ--
हर रोज इस पृथ्वी पर से सजीव जीव यमलोक जाते है फिर भी बाकी बचे हुए जीव , अपना अस्तित्व हमेशा के लिये है या कायमस्वरुपी है , ऐसा समझते है , इस से अधिक आश्चर्य की बात कौनसी हो सकती है ?

४) English Meaning--
Everyday the embodied beings go to the abode of Yama, the god of death and what greater wonder there can be that they constantly desire stability in this world.

१३२) अश्रद्धा परमं------।।

अश्रद्धा परमं पापं
श्रद्धा पापप्रमोचनी।
जहाति पापं श्रद्धावान्
सर्पो जीर्णामिव त्वचम्।।

पदच्छेद
अश्रद्धा, परमम्, पापम्, श्रद्धा, पापप्रमोचनी, जहाति, पापम्, श्रद्धावान्, सर्प:, जीर्णाम्, इव, त्वचम्।

शब्दार्थ-- 

१) अश्रद्धा (स्त्री,समास:)--
• न श्रद्धा।
= श्रध्दा नसणे
= श्रद्धाहीनता
= Absence of faith (in the scriptures or Guru)

२) परमम् >परम (वि,नपुं)--
=मोठे 
= बडा
= Great/extreme

३) पापम् >पाप (नपुं)--
= पाप
= पाप
= Sin

४) श्रद्धा (स्त्री)--
=श्रध्दा 
= श्रद्धा
= Faith

५) पापप्रमोचनी (स्त्री, समास:)--
• पापात् प्रमोचयते इति।
=पापा पासून मुक्ती देणारी
= पाप से मुक्ति देनेवाली
= Absolver of sins

६) जहाति >हा (३प)--
=सोडून देते 
= छोड देता है
= Gives up

७) श्रद्धावान् >श्रद्धावत् (वि, पुं)--
=सश्रद्ध मनुष्य 
= श्रद्धावान् मनुष्य
= Faithful

८) सर्प: >सर्प (पुं)--
= साप
= साँप
= Serpent

९) जीर्णाम् >जीर्णा (स्त्री)--
=जुनी
= जीर्ण
= Old

१०) इव (अ)--
=च्या प्रमाणे 
= जैसे
= Likewise/similarly

११) त्वचम् >त्वच् (स्त्री)--
=त्वचा/ कात
= त्वचा को
= Skin/slough

प्रश्न--
१) परमं पापं किम् अस्ति?
२) का पापप्रमोचनी?
३) श्रद्धावान् किं जहाति?
४) सर्पः किं जहाति? 
 
अन्वय-- 
अश्रद्धा परमं पापम् (अस्ति)। श्रद्धा पापप्रमोचनी (अस्ति)। सर्प: जीर्णां त्वचम् इव श्रद्धावान् पापं जहाति।

अर्थ--

१) मराठी अर्थ--
कशावरही श्रध्दा नसणे हे मोठे पाप आहे.श्रध्दा पापांपासून मुक्ती देते.जो मनुष्य श्रद्धावान असतो तो मनुष्य साप ज्याप्रमाणे कात टाकतो तशी पापे टाकून देतो. श्रध्देमुळे तो पापमुक्त होतो.

२) संस्कृतार्थ:--
अश्रद्धा परमं पापमस्ति। श्रद्धया पापात् मुक्तिः सम्भवति। यथा सर्प: जीर्णाम् त्वचम् जहाति तथैव श्रद्धावान् सर्वदा पापम् परिवर्जयति।

३) हिंदी अर्थ--
श्रद्धाहीनता बडा ही पाप होता है। श्रद्धा पाप से मुक्ति दिलाती है। जैसे साँप केंचुली को छोडता है वैसे श्रद्धावान् मनुष्य पाप का त्याग करता है।

४) English Meaning--
Lack of faith (in scriptures or Guru) is a great sin. Faith is the absolver of sins. One who is faithful gives up sin just as a serpent gives up its slough.

१३१) अर्थं महान्तम्------।।

अर्थं महान्तमासाद्य
विद्यामैश्वर्यमेव वा।
विचरत्यसमुन्नद्धो
य: स पण्डित उच्यते।।

पदच्छेद--
अर्थम्,महान्तम्, आसाद्य, विद्याम्, ऐश्वर्यम्, एव, वा, विचरति, असमुन्नद्ध:, य:, स:, पण्डित:,उच्यते।

शब्दार्थ-- 

१) अर्थम् >अर्थ (पुं)--
= संपत्ती/ धनसंपदा
= सम्पत्ति
= Wealth/money

२) महान्तम् >महत् (वि, पुं)--
=मोठ्या प्रमाणात 
= बडी
= Great/large

३) आसाद्य (अ) >आ+सद् (१प)--
= मिळवून
= कमाकर
= Having obtained

४) विद्याम् >विद्या (स्त्री)--
=विद्या 
= विद्या
= Knowledge

५) ऐश्वर्यम् >ऐश्वर्य (नपुं)--
=संपन्नता 
= ऐश्वर्य
= Prosperity/affluence

६) एव (अ)--
=च
= और
= Certainly

७) वा (अ)--
=किंवा 
= अथवा
= Or

८) विचरति >वि+चर् (१प)--
= वागतो 
= बर्ताव करता है
= Behaves/moves about

९) असमुन्नद्ध: >असमुन्नद्ध (वि, पुं,समास:)--
• न समुन्नद्ध:।
= उद्धटपणा नसलेला / विनयशील 
= गर्वरहित
= Devoid of haughter

१०) य: >यद् (पुं)--
=जो
= जो
= Who

११) स: >तद् (पुं)--
=तो
= वह
= He

१२) पण्डित: >पण्डित (पुं)--
= पण्डित / सुसंस्कृत 
= पण्डित
= Learned/pundit

१३) उच्यते >वच् (२प)--
=म्हटले जाते 
= कहा जाता है
= Is called

प्रश्न--
१) पण्डितः कथं विचरति ? 
२) किम् आसाद्य (लब्ध्वा) अपि स: विनयेन वर्तते?

अन्वय-- 
य: महान्तम् अर्थं विद्याम् ऐश्वर्यम् एव वा आसाद्य असमुन्नद्ध: विचरति स: पण्डित: उच्यते।

अर्थ--

१) मराठी अर्थ--
खूप मोठ्या प्रमाणावर ऐश्वर्य , आणि विद्या संपादन केल्यानंतर ही ज्यांचे वर्तन अत्यंत नम्रपणाचे व सुस़स्कृतपणाचे असते त्यांना पंडित असे म्हणतात.

२) संस्कृतार्थ:--
प्रचुरं धनं तथा उच्चविद्यां अधिगम्य यस्य आचरणे  अनुद्धतं सौजन्यं विद्यते,  स: पण्डित: उच्यते।

३) हिंदी अर्थ-- 
बडा धन, विद्या या ऐश्वर्य पा कर भी जो गर्वरहित आचरण करता है उसे ही पण्डित कहा जाता है।

४) English Meaning--
 Even after obtaining great wealth, knowledge or prosperity he who remains devoid of haughter is verily called pundit.

१३०) अभ्यावहति -------।।

अभ्यावहति कल्याणं 
विविधं वाक्सुभाषिता।
सैव दुर्भाषिता राजन्
अनर्थायोपपद्यते।।

पदच्छेद-- 
अभ्यावहति , कल्याणम्, विविधम्, वाक्, सुभाषिता, सा,एव, दुर्भाषिता, राजन्, अनर्थाय, उपपद्यते।

शब्दार्थ-- 

१) अभ्यावहति > अभि+आ+वह् (१प)--
= निर्माण करते
= करती है
= Brings towards/ produces

२) कल्याणम् > कल्याण (नपुं)--
=कल्याण/ हित 
=कल्याण
= Welfare

३) विविधम् >विविध (वि, नपुं)--
= विविधतेने 
=विविधता से
= Of various kinds

४) वाक् >वाच् (स्त्री)--
=गोष्ट/ वचने
= बात
= Speech

५) सुभाषिता >सुभाषित (वि,स्त्रियाम्)
=गोड शब्दांत सांगितलेली
=मधुरता से कही हुई
= Spoken in a good manner

६) सा >तद् (स्त्री)--
=ती
=वह
= That

७) एव (अ)--
=तसेच
=वैसे ही
= Verily

८) दुर्भाषिता > दुर्भाषित (वि, स्त्रियाम्)--
= कठोरपणे सांगितलेली 
=कठोर शब्दों में कही गई
= Spoken in a bad way

९) राजन् (पु,संबो)--
=हे राजा!
=हे राजन् !
= O, King

१०) अनर्थाय >अनर्थ(पुं)--
= अनर्थाचे
=अनर्थ का
= For disaster

११) उपपद्यते >उप+पद् (४आ)--
=कारण बनते
=कारण बन सकती है ।
= Becomes the cause 

प्रश्न
१)सुभाषिता वाक् किं अभ्यावहति?
२) दुर्भाषिता वाक् कस्मै उपपद्यते?

अन्वय-- 
हे राजन्, सुभाषिता वाक् विविधं कल्याणम् अभ्यावहति। सा हि दुर्भाषिता (वाक्) अनर्थाय उपपद्यते।

अर्थ--

१) मराठी अर्थ–
हे राजा! गोड शब्दांत सांगितलेली गोष्ट अनेक प्रकारे कल्याणकर होते पण तीच गोष्ट कठोर शब्दांत सांगितली तर मात्र मोठ्या अनर्थाचे कारण होऊ शकते.

२) संस्कृतार्थ:-- 
हे राजन्, मधुरा वाणी  विविधं कल्याणं जनयति। सा हि परुषा वाक् अनर्थकारणं भवति।

३) हिंदी अर्थ-- 
हे राजन् ! मधुरता से कही हुई बात अनेक प्रकार से कल्याण करती है , पर वही बात कटु या कठोर शब्दों में कही गई तो बहुत बडे अनर्थ का कारण बनती है ।

४) English Meaning-- 
O king, speech uttered in a good way entails various kinds of welfare but verily the same speech uttered in a bad way becomes the cause for disaster.

१२९) अन्यान्परिवदन्साधु:--।।

अन्यान्परिवदन्साधु:
यथा हि परितप्यते।
तथा परिवदनन्यान् 
तुष्टो भवति दुर्जन:।।

पदच्छेद-- 
अन्यान् , परिवदन् , साधु:, यथा, हि , परितप्यते, तथा, परिवदन् , अन्यान्, तुष्ट:, भवति, दुर्जन:।

शब्दार्थ-- 

१) अन्यान्‌ >अन्य (पुं)--
= दुसऱ्याची 
= दूसरों की
= Others

२) परिवदन् > परिवदत् (वि) > परि+ वद् (१प)--
=निंदा करण्यात 
=निंदा करने में
= Vilifying/ calling names

३) साधु: >साधु (पुं)--
= सज्जनांना
=सज्जन लोगों को
= The righteous

४) यथा (अ)--
=जसे
=जैसे
= In which manner

५)  हि (अ)--
=च
= निश्चय ही
= Verily

६) परितप्यते >परि+ तप् (१प)--
=दुःख होते 
=दुःख होता है
= Suffers pain

७) तथा (अ)--
=तसे
=वैसे
= In that manner

८) तुष्ट:>तुष्ट (वि)--
= समाधान/ आनंद 
=संन्तोष 
= Satisfied

९) भवति >भू (१प)--
=होतात 
=होता है
= Becomes

१०) दुर्जन: >दुर्जन (पुं)--
=दुर्जनाना 
=दुर्जनों को
= The villain

प्रश्न
१)साधुः कस्मात् कारणात् परितप्यते?
२)दुर्जनः कस्मात् कारणात् तुष्टः भवति?

अन्वय--  
यथा साधु: अन्यान् परिवदन् परितप्यते तथा हि दुर्जन: अन्यान् परिवदन् तुष्ट: भवति।

अर्थ--

१) मराठी अर्थ–
दुसऱ्यांची निंदा करण्यात सज्जनांना जसे दुःख होते तसेच दुर्जनांना ( दुसऱ्यांची निंदा करण्यात) आनंद वाटतो.

२) संस्कृतार्थ:--
यथा परनिन्दया साधु: परितप्यते, दु:खम् अनुभवति तथा हि दुर्जन: परनिन्दया आनन्दितः भवति।

३) हिंदी अर्थ–
दूसरों की निंदा करने में सज्जनों को जैसे दुःख होता है वैसे ही दुर्जन या दुष्टों को सन्तोष मिलता है ।

४) English Meaning-- 
Just as the righteous person feels pain while vilifying others, verily in the same manner,the villain feels satisfied while vilifying them.